Σαν σήμερα 6 Ιανουαρίου: Τα Θεοφάνια που έγιναν πολιτική σύγκρουση – Όταν ο Μίκης Θεοδωράκης απάντησε στη βία με τη «Ρωμιοσύνη»

Στις 6 Ιανουαρίου 1966, ο αγιασμός των υδάτων στο λιμάνι του Πειραιά εξελίχθηκε σε μία από τις πιο φορτισμένες και βίαιες πολιτικές συγκρούσεις της μετεμφυλιακής Ελλάδας. Το γεγονός eρχόταν ως φυσική συνέχεια της βαθιάς πολιτικής κρίσης που είχε ανοίξει με την «Αποστασία» του 1965, την αναγκαστική παραίτηση του Γεωργίου Παπανδρέου και τη διαρκή σύγκρουση ανάμεσα στο Παλάτι και τις εκλεγμένες πολιτικές δυνάμεις. Και σαν να μην έφτανε αυτό, τις πρώτες μέρες του 1966 ο δημόσιος λόγος φουντώνει ακόμη περισσότερο, όταν στο πρωτοχρονιάτικο μήνυμα του βασιλιά Κωνσταντίνου ο κομμουνισμός περιγράφεται ως «μίασμα», φράση που λειτουργεί σαν σπίθα σε ένα ήδη εύφλεκτο πολιτικό τοπίο.

Η Ελλάδα έμπαινε στο 1966 με ανοιχτές πληγές. Οι δρόμοι είχαν ήδη γνωρίσει μαζικές διαδηλώσεις, πολιτικές δολοφονίες και ακραία πόλωση. Τα Θεοφάνια στον Πειραιά έμελλε να συμπυκνώσουν αυτή την ένταση σε λίγες ώρες.

Το πολιτικό υπόβαθρο και ο φόβος της παρουσίας του πλήθους

Ο Γεώργιος Παπανδρέου, αρχηγός της Ένωσης Κέντρου και πρωθυπουργός του εκλογικού θριάμβου του 1964 με ποσοστό 53%, είχε εξαναγκαστεί σε παραίτηση τον Ιούλιο του 1965 έπειτα από σύγκρουση με τον βασιλιά Κωνσταντίνο. Από τότε, η παρουσία του σε δημόσιες εκδηλώσεις λειτουργούσε ως πόλος μαζικής κινητοποίησης.

Η απόφασή του να παραστεί στον αγιασμό των υδάτων στον Πειραιά αντιμετωπίστηκε από το Παλάτι και την κυβέρνηση Στεφανόπουλου ως εν δυνάμει πρόκληση. Οι εκτιμήσεις για τη μαζικότητα της συγκέντρωσης οδήγησαν τον βασιλιά και τους κυβερνητικούς αξιωματούχους να αποφύγουν το λιμάνι και να μεταφέρουν την επίσημη παρουσία τους στο Τουρκολίμανο, έναν ελιγμό που στόχευε στην αποφυγή άμεσης αντιπαράθεσης.

Η απουσία αυτή, ωστόσο, δεν εκτόνωσε την ένταση. Αντίθετα, ενίσχυσε το αίσθημα ότι η εξουσία φοβόταν τον λαό.

Ο Πειραιάς πλημμύρισε από κόσμο. Οι αριθμοί διέφεραν δραματικά, στοιχείο ενδεικτικό της πολιτικής φόρτισης της εποχής. Στελέχη της Ένωσης Κέντρου μιλούσαν για 200.000 έως 300.000 συγκεντρωμένους, το Associated Press μετέδιδε εκτιμήσεις για περίπου 40.000 άτομα, ενώ η Αστυνομία έκανε λόγο για λιγότερους από 10.000.

Το ίδιο το διεθνές ενδιαφέρον, με ανταποκρίσεις ξένων πρακτορείων, δείχνει τη σημασία του γεγονότος. Ο Παπανδρέου χαρακτήρισε τη συγκέντρωση «σεισμό», επιλέγοντας να κινηθεί ανάμεσα στο πλήθος και όχι να αποχωρήσει διακριτικά, όπως του είχε προταθεί από τις λιμενικές αρχές.

Στην τελετή παρευρέθηκε και αντιπροσωπεία της ΕΔΑ, με επικεφαλής τον βουλευτή Μίκη Θεοδωράκη, σε μια περίοδο όπου η Αριστερά βρισκόταν στο στόχαστρο του κρατικού μηχανισμού, ιδιαίτερα μετά το πρωτοχρονιάτικο διάγγελμα του βασιλιά Κωνσταντίνου, στο οποίο είχε χαρακτηρίσει τον κομμουνισμό «μίασμα».

Από τη θρησκευτική τελετή στο πεδίο μάχης

Τα πρώτα επεισόδια ξέσπασαν στη διασταύρωση των οδών Γεωργίου Α΄ και Βασιλέως Κωνσταντίνου, τη σημερινή Ηρώων Πολυτεχνείου. Η αστυνομία επιχείρησε να αποτρέψει τη μετατροπή της συγκέντρωσης σε πορεία. Η σύγκρουση ήταν σφοδρή και γρήγορα γενικεύτηκε.

Ξύλο, κυνηγητά, τραυματισμοί και συλλήψεις μετέτρεψαν το λιμάνι σε πεδίο μάχης για ώρες. Σύμφωνα με επίσημες ανακοινώσεις της Αστυνομικής Διεύθυνσης Πειραιά, τραυματίστηκαν διαδηλωτές και αστυνομικοί, ενώ υπήρξαν και συλλήψεις.

Ανάμεσα στους ξυλοκοπημένους βρίσκεται και ο Μίκης Θεοδωράκης, γεγονός που προσέδωσε στο επεισόδιο ιδιαίτερη συμβολική βαρύτητα.

Η κυβέρνηση χαρακτήρισε τη συγκέντρωση «οχλοκρατική» και δικαιολόγησε τη χρήση βίας, ενώ η αντιπολίτευση και οργανώσεις της Αριστεράς μίλησαν για απροκάλυπτη καταστολή και αυταρχισμό.

Η «Ρωμιοσύνη» ως απάντηση στην καταστολή

Το πολιτισμικό αποτύπωμα των γεγονότων αποδείχθηκε διαχρονικό. Την επόμενη ημέρα, 7 Ιανουαρίου 1966, ο Μίκης Θεοδωράκης, ακόμη τραυματισμένος, ανακοίνωσε ότι ξεκίνησε τη μελοποίηση ποιημάτων από τη «Ρωμιοσύνη» του Γιάννη Ρίτσου. Όπως έχει αφηγηθεί ο ίδιος και όπως καταγράφεται στο βιβλίο του Φώντα Λάδη «Μίκης Θεοδωράκης: Το χρονικό μιας επανάστασης 1960-1967» (εκδόσεις Εξάντας), η ανάγνωση του στίχου «Αυτά τα δέντρα δε βολεύονται με λιγότερο ουρανό» λειτούργησε ως καταλύτης.

Η «Ρωμιοσύνη» με την ερμηνεία του Γρηγόρη Μπιθικώτση, εξελίχθηκε σε σύμβολο αντίστασης, μνήμης και συλλογικής ταυτότητας, ιδιαίτερα στα χρόνια της δικτατορίας που ακολούθησαν.

Ένα προανάκρουσμα της εκτροπής

Τα Θεοφάνια του 1966 στον Πειραιά αποτέλεσαν κρίκο σε μια αλυσίδα γεγονότων που οδήγησαν στην πολιτική εκτροπή του 1967. Η σύγκρουση κράτους και κοινωνίας, η βία στους δρόμους και η μετατροπή ακόμη και μιας θρησκευτικής γιορτής σε πολιτικό πεδίο αντιπαράθεσης προανήγγειλαν το αδιέξοδο.

Η στάση του αιμόφυρτου Θεοδωράκη, που απάντησε στη βία με Τέχνη, παραμένει μέχρι σήμερα μία από τις πιο ισχυρές συμβολικές στιγμές της σύγχρονης Ελληνικής Ιστορίας.

Τα σημαντικότερα γεγονότα της ημέρας στην Ελλάδα και τον κόσμο

1449: Ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος στέφεται στον Μυστρά αυτοκράτορας του Βυζαντίου, σε μια λιτή τελετή, καθώς η Κωνσταντινούπολη βρίσκεται ήδη υπό την απειλή των Οθωμανών. Ο Κωνσταντίνος θα είναι ο τελευταίος αυτοκράτορας του Βυζαντίου, καθώς η θητεία του θα λήξει με την Άλωση της Κωνσταντινούπολης το 1453.

1535: Ο Ισπανός κατακτητής, Φρανθίσκο Πιθάρο, ιδρύει σε μια ακατοίκητη ακτή της Λατινικής Αμερικής, μια πόλη που την ονομάζει Λος Ρέγιες ντε Λίμα (Los Reyes de Lima). Είναι η πρωτεύουσα του Περού, γνωστή απλώς ως Λίμα.

1681: Ο πρώτος καταγεγραμμένος αγώνας μποξ διεξάγεται στην Αγγλία, μεταξύ του ιπποκόμου και του χασάπη του Δούκα του Όλμπερμαρλ. Νικητής αναδεικνύεται ο χασάπης. Ο αγώνας αυτός θεωρείται η απαρχή της οργανωμένης πυγμαχίας, που αργότερα θα εξελιχθεί σε δημοφιλές άθλημα με κανονισμούς και παγκόσμια αναγνώριση.

1821: Ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης, ο θρυλικός αρχιστράτηγος της Ελληνικής Επανάστασης, αποβιβάζεται στην Καρδαμύλη της Μάνης. Εκεί ξεκινά τις προετοιμασίες για την εξέγερση των υπόδουλων Ελλήνων ενάντια στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Η Μάνη, γνωστή για το ανυπότακτο πνεύμα των κατοίκων της, αποτέλεσε το ιδανικό ορμητήριο για τον Κολοκοτρώνη, ο οποίος έθεσε τα θεμέλια για την οργάνωση του Αγώνα.

1828: Ο Ιωάννης Καποδίστριας, ο πρώτος κυβερνήτης του νεοσύστατου ελληνικού κράτους, φτάνει στο Ναύπλιο για να αναλάβει τη διακυβέρνηση. Οι Έλληνες τον υποδέχονται στην πρώτη πρωτεύουσα του κράτους με μεγάλες τιμές και ενθουσιασμό, εναποθέτοντας σε αυτόν τις ελπίδες τους για την ανοικοδόμηση της χώρας μετά την Επανάσταση.

1838: Ο Σάμιουελ Μορς κάνει την πρώτη δημόσια επίδειξη του τηλεγράφου στις ΗΠΑ.

1851: Ο Λεόν Φουκό, Γάλλος φυσικός, αποδεικνύει πειραματικά την περιστροφή της Γης με το διάσημο εκκρεμές του Φουκό. Το πείραμα πραγματοποιείται στο Πάνθεον του Παρισιού, όπου η ταλάντωση του εκκρεμούς δείχνει πώς η Γη περιστρέφεται γύρω από τον άξονά της. Το επίτευγμα αυτό θεωρείται μία από τις πιο εντυπωσιακές αποδείξεις της φυσικής και συμβάλλει στην κατανόηση της δυναμικής του πλανήτη μας.

1900: Ο Πειραιάς ηλεκτροφωτίζεται για πρώτη φορά, χάρη σε ένα εργοστάσιο παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας που βρίσκεται κοντά στον σιδηροδρομικό σταθμό Πελοποννήσου.

1907: Η παιδαγωγός Μαρία Μοντεσσόρι ανοίγει στη Ρώμη το πρώτο της σχολείο, το «Casa dei Bambini», βάζοντας τα θεμέλια μιας εκπαιδευτικής επανάστασης. Σε μια φτωχογειτονιά της ιταλικής πρωτεύουσας εφαρμόζει για πρώτη φορά τη μέθοδό της, που δίνει έμφαση στην αυτονομία του παιδιού, την προσεκτική παρατήρηση και ένα περιβάλλον μάθησης προσαρμοσμένο στις φυσικές του ικανότητες. Η προσέγγιση Μοντεσσόρι θα εξαπλωθεί γρήγορα διεθνώς, επηρεάζοντας βαθιά την παιδαγωγική σκέψη και τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε μέχρι σήμερα την ανάπτυξη και την εκπαίδευση των παιδιών.

1919: Το Σοσιαλιστικό Εργατικό Κόμμα της Ελλάδος (ΣΕΚΕ), που αργότερα θα μετονομαστεί σε Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδος (ΚΚΕ), πραγματοποιεί την πρώτη ανοιχτή συγκέντρωσή του στην Αθήνα.

1948: Το Συμβούλιο Εθνικής Ασφαλείας των ΗΠΑ υιοθετεί την απόρρητη έκθεση με τίτλο «Η θέση των ΗΠΑ σε σχέση με το ελληνικό ζήτημα». Η έκθεση διαπιστώνει ότι οι ελληνικές ένοπλες δυνάμεις έχουν αποτύχει στην προσπάθειά τους να εξοντώσουν τις κομμουνιστικές δυνάμεις, λόγω «έλλειψης επιθετικού πνεύματος» και «κακής καθοδήγησης». Η έκθεση προτείνει στον πρόεδρο Χάρι Τρούμαν να αυξήσει τη στρατιωτική, οικονομική και πολιτική βοήθεια προς την ελληνική κυβέρνηση και να εξετάσει το ενδεχόμενο αποστολής αμερικανικών στρατευμάτων, ενισχύοντας τη στρατηγική ανάσχεσης του κομμουνισμού στην περιοχή.

1966: Ο αγιασμός των υδάτων στον Πειραιά μετατρέπεται σε μία από τις πιο βίαιες πολιτικές συγκρούσεις της μετεμφυλιακής Ελλάδας. Με φόντο την «Αποστασία» του 1965 και την αναγκαστική παραίτηση του Γεωργίου Παπανδρέου, χιλιάδες πολίτες κατακλύζουν το λιμάνι, προκαλώντας τέτοια ένταση ώστε ο βασιλιάς Κωνσταντίνος και η κυβέρνηση αποφεύγουν να εμφανιστούν. Μετά την τελετή ξεσπούν σφοδρά επεισόδια με την αστυνομία, με τραυματισμούς και συλλήψεις, ενώ ανάμεσα στους ξυλοκοπημένους διαδηλωτές βρίσκεται και ο Μίκης Θεοδωράκης. Την επόμενη ημέρα, ακόμη αιμόφυρτος, ξεκινά τη μελοποίηση της «Ρωμιοσύνης» του Γιάννη Ρίτσου, έργο που θα εξελιχθεί σε σύμβολο αντίστασης και πολιτιστικής μνήμης.

1973: Στα Τρίκαλα ανακαλύπτεται νεολιθικός οικισμός πολύ μεγάλης αρχαιολογικής αξίας, με θεμέλια σπιτιών, κεραμική και εργαλεία που χρονολογούνται στη 6η χιλιετία π.Χ. Τα ευρήματα φωτίζουν την πρώιμη μόνιμη εγκατάσταση και την αγροτική ζωή στον θεσσαλικό κάμπο, επιβεβαιώνοντας τον ρόλο της περιοχής ως ενός από τα παλαιότερα κέντρα προϊστορικού πολιτισμού στην Ελλάδα.

1974: Λόγω της πετρελαϊκής κρίσης του 1973, οι Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής αποφασίζουν να ξεκινήσει η θερινή ώρα σχεδόν τέσσερις μήνες νωρίτερα από το συνηθισμένο. Το μέτρο εντάσσεται σε μια σειρά πολιτικών για την εξοικονόμηση ενέργειας, καθώς η χώρα και ο κόσμος αντιμετωπίζουν τις σοβαρές οικονομικές και ενεργειακές επιπτώσεις της κρίσης.

2004: Ο Έλληνας πρωθυπουργός, Κώστας Σημίτης, καλεί στην οικία του στην οδό Αναγνωστοπούλου τον υπουργό Εξωτερικών. Ο Γιώργος Παπανδρέου δέχεται την πρότασή του να είναι υποψήφιος πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ.

2010: Τα Θεοφάνια γιορτάζονται για πρώτη φορά από την καταστροφή του 1922, μετά από 84 χρόνια, στο λιμάνι της Σμύρνης. Προηγείται η Θεία Λειτουργία στην εκκλησία της Αγίας Φωτεινής.

2021: Οπαδοί του Ντόναλντ Τραμπ, εισβάλουν στο Καπιτώλιο των ΗΠΑ με στόχο ακόμα και να σκοτώσουν μέλη του αμερικανικού Κογκρέσου. Αποτέλεσμα των συμπλοκών 5 νεκροί, 140 αστυνομικοί τραυματίες και εκατοντάδες συλλήψεις.

Γεννήσεις

Θάνατοι

Εορτολόγιο

Τα Άγια Θεοφάνεια (Φώτα) | Φώτιος, Φωτεινή, Θεοφάνης, Φανή, Ιορδάνης, Περιστέρα, Θεοπούλα, Ουρανία, Φαίη, Φάνια