Η κληρονομιά της KGB στη σημερινή Ρωσία του Βλαντίμιρ Πούτιν δεν είναι απλώς ιστορική μνήμη, αλλά ο μηχανισμός μέσω του οποίου το κράτος σφίγγει ξανά τη θηλιά γύρω από την κοινωνία και την οικονομία. Ο βασικός κληρονόμος της, η ομοσπονδιακή υπηρεσία ασφαλείας FSB, μετατρέπεται σε «ευνοημένη τάξη» του καθεστώτος, με αρμοδιότητες που θυμίζουν σοβιετική εποχή, προσαρμοσμένες όμως στην ψηφιακή εποχή.
Στη σκιά του πολέμου στην Ουκρανία, η Ρωσία θεσμοθετεί ένα καθεστώς μόνιμης έκτακτης ανάγκης, όπου ο φόβος του «εξωτερικού εχθρού» δικαιολογεί τα πάντα. Νόμος που τίθεται σε ισχύ 1η Απριλίου δίνει στη FSB δικαίωμα να αποκτά αντίγραφα των βάσεων δεδομένων κάθε οργανισμού χωρίς δικαστική εντολή, ακόμη και ξένων τραπεζών που συνεχίζουν να δραστηριοποιούνται στη χώρα, με προφανείς συγκρούσεις με τα διεθνή στάνταρ προστασίας προσωπικών δεδομένων. Τραπεζικές εφαρμογές, τηλεπικοινωνιακά δίκτυα, εταιρικά αρχεία και οικονομικές επικοινωνίες μπαίνουν κάτω από μια «ομπρέλα» παρακολούθησης με ελάχιστη ή και καθόλου εξωτερική λογοδοσία, όπως προειδοποιούν Ρώσοι πολιτικοί και επιχειρηματικοί κύκλοι.
Την ίδια στιγμή, ο Πούτιν, πρώην αξιωματικός της KGB στην Ανατολική Γερμανία και αργότερα επικεφαλής της FSB, εδραιώνει ένα σύστημα όπου ο σκληρός πυρήνας της εξουσίας είναι οι υπηρεσίες ασφαλείας. Σε αντίθεση με τις ΗΠΑ ή το Ηνωμένο Βασίλειο, όπου οι ερευνητικές και κατασταλτικές αρμοδιότητες είναι κατανεμημένες και υπό αυστηρό έλεγχο, στη Ρωσία συγκεντρώνονται σε έναν υπερ-μηχανισμό, που λειτουργεί ουσιαστικά εκτός πραγματικού ελέγχου. Ακόμη κι όταν ο νόμος προβλέπει θεωρητικά ευθύνη των αξιωματούχων της FSB για κατάχρηση δεδομένων, δεν υπάρχει κανένας ανεξάρτητος μηχανισμός που να διασφαλίζει ότι τα στοιχεία θα διαγράφονται όταν υποτίθεται ότι «τελειώνει» ο σκοπός συλλογής τους.
KGB και «κυρίαρχο διαδίκτυο» στη Ρωσία
Η νέα μορφή της KGB στη Ρωσία δεν περιορίζεται στις κλασικές μυστικές επιχειρήσεις· χτίζει τώρα και το αποκαλούμενο «κυρίαρχο διαδίκτυο» της Μόσχας. Η FSB παίζει κεντρικό ρόλο σε μπλοκαρίσματα πλατφορμών όπως Telegram, Instagram, YouTube και στον περιορισμό των δυτικών υπηρεσιών μηνυμάτων –συμπεριλαμβανομένου του WhatsApp– που πλέον είναι προσβάσιμες μόνο μέσω VPN. Παράλληλα, το Κρεμλίνο προωθεί κρατικά εγκεκριμένες εφαρμογές, όπως η πλατφόρμα Max, τις οποίες επικριτές θεωρούν ανεπαρκώς κρυπτογραφημένες, ιδανικές δηλαδή για να έχει η FSB πιο εύκολη πρόσβαση σε προσωπικά δεδομένα και διαδικτυακές συνομιλίες.
Οι παρατεταμένες διακοπές κινητού ίντερνετ σε Μόσχα και Αγία Πετρούπολη ερμηνεύονται ως «τεστ» για ένα καθεστώς λευκής λίστας υπηρεσιών, στις οποίες μόνο η FSB θα έχει τον τελικό λόγο για το ποια εφαρμογή θα μένει ζωντανή σε περίπτωση μπλακ άουτ. Η οικονομική ζημιά για τις επιχειρήσεις ήδη μετριέται σε δισεκατομμύρια ρούβλια, με καμία ένδειξη αποζημίωσης, ενώ όσοι προσπάθησαν να διαδηλώσουν για τις διακοπές ίντερνετ συνελήφθησαν ή διαλύθηκαν βίαια από τις δυνάμεις ασφαλείας.
«Νέα KGB»: Φυλακές, επιστήμονες, πολιτισμός
Η επαναφορά δικαιώματος στη FSB να διαχειρίζεται δικά της προανακριτικά κέντρα –αναιρώντας προηγούμενες μεταρρυθμίσεις– θυμίζει τις σκοτεινές εποχές όπου η KGB διέθετε δικό της δίκτυο φυλακών. Ταυτόχρονα, οι επιχειρήσεις υποχρεώνονται να δηλώνουν λεπτομερώς όλες τις επαφές τους με το εξωτερικό στην υπηρεσία ασφαλείας, ακόμη και αν πρόκειται για ένα απλό τηλεφώνημα ή μήνυμα στα κοινωνικά δίκτυα, όπως περιγράφει ιδιοκτήτης μεγάλης κατασκευαστικής. Επιστήμονες και ερευνητές μπαίνουν στο μικροσκόπιο με νέους κανόνες που απαιτούν έλεγχο και έγκριση της FSB σε προγράμματα διεθνούς συνεργασίας, με αποτέλεσμα μετά το 2022 να έχουν συλληφθεί τουλάχιστον δώδεκα, κάποιοι από τους οποίους έχουν ήδη καταδικαστεί για «εσχάτη προδοσία» λόγω επαφών που παλαιότερα ήταν απολύτως νόμιμες.
Η λογοκρισία επεκτείνεται και στον πολιτισμό: πρόσφατος νόμος απαγορεύει ταινίες που «δυσφημούν τις παραδοσιακές ρωσικές πνευματικές και ηθικές αξίες», ενώ οι ξένες πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης και βίντεο παραμένουν μπλοκαρισμένες. Ακόμη και η υπόθεση Ντούροφ και Telegram –με την FSB να τον κατηγορεί για «συνδρομή σε τρομοκρατική δράση» και τον ίδιο να μιλά για «ένα θλιβερό θέαμα ενός κράτους που φοβάται τον ίδιο του τον λαό»– δείχνει πως ο στόχος δεν είναι απλώς η ασφάλεια, αλλά ο απόλυτος έλεγχος της πληροφορίας, σύμφωνα με το Bloomberg.
Σε αυτό το πλαίσιο, η Ρωσία του Πούτιν μοιάζει να ολοκληρώνει έναν πλήρη κύκλο: από την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης και την τυπική διάλυση της KGB, στην ανάδυση μιας νέας, ψηφιακής εκδοχής της, που απλώνει τα πλοκάμια της από τις τράπεζες και τα social media μέχρι τα πανεπιστήμια και την πολιτιστική παραγωγή. Το ερώτημα που μένει ανοιχτό –ακόμη και για φιλοεπιχειρηματικές φωνές εντός Ρωσίας– είναι αν, μετά το τέλος της «Ειδικής Στρατιωτικής Επιχείρησης», θα υπάρξει όντως μια «απόψυξη» ή αν η χώρα θα παραμείνει για χρόνια κλειδωμένη σε μια νέα, ψηφιακή εκδοχή της KGB.
