Όταν μιλάμε για το Ιράν, η ανάλυση συχνά εγκλωβίζεται σε δύο άκρα: είτε στην «υψηλή» γεωπολιτική των πυρηνικών, των πυραύλων και των περιφερειακών δικτύων, είτε στην «εσωτερική» εικόνα των διαδηλώσεων και της κοινωνικής έντασης. Οι Μπασίτζ (Basij) είναι ο κρίκος που ενώνει αυτά τα δύο επίπεδα. Δεν είναι απλώς μια δύναμη που εμφανίζεται στους δρόμους, αλλά ένας μηχανισμός που προσδίδει στο κράτος βάθος στο πεδίο, δυνατότητα ταχείας κινητοποίησης και, κυρίως, ένα πλέγμα παρουσίας μέσα στην κοινωνία που λειτουργεί ως δείκτης προθέσεων: πόσο σκληρά θα επιβληθεί η τάξη, πόσο γρήγορα μπορεί να κλιμακωθεί η καταστολή και πόσο ανθεκτικό είναι το καθεστώς απέναντι σε κρίσεις νομιμοποίησης.
Σε γεωπολιτικούς όρους, οι Μπασίτζ είναι «πολλαπλασιαστής ισχύος» στο εσωτερικό μέτωπο. Δίνουν στην Τεχεράνη τη δυνατότητα να μετατρέπει κοινωνική τριβή σε ελεγχόμενη ένταση, να σηματοδοτεί αποφασιστικότητα χωρίς να ενεργοποιεί πάντα τον πλήρη μηχανισμό του κράτους, και να διατηρεί μια συνεχή ικανότητα επιτήρησης σε κομβικούς χώρους, όπως πανεπιστήμια, γειτονιές και υπηρεσίες.
Αυτό ακριβώς το υβριδικό προφίλ εξηγεί γιατί εμφανίζονται τόσο συχνά σε αναφορές οργανισμών, σε καθεστώτα κυρώσεων και σε δημοσιογραφικές καταγραφές: επειδή λειτουργούν ως ο «ενδιάμεσος μοχλός» ανάμεσα στην τυπική κρατική ισχύ και στην ανεπίσημη, κοινωνικά ενσωματωμένη επιβολή.
Ποιοι είναι οι Μπασίτζ του Ιράν
Οι Μπασίτζ (Basij) είναι μια Ιρανική παραστρατιωτική δύναμη εθελοντών που υπάγεται στους Φρουρούς της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC). Ιδρύθηκαν το 1979 με πρωτοβουλία του Αγιατολάχ Ρουχολάχ Χομεϊνί και περιγράφονται συχνά ως «δύναμη μαζικής κινητοποίησης» με παρουσία σε γειτονιές, υπηρεσίες, σχολές και χώρους εργασίας, κάτι που τους επιτρέπει να ενεργοποιούνται γρήγορα όταν το κράτος θέλει «μάτια και χέρια» στο πεδίο.
Η εικόνα που δίνουν πολλές αναφορές είναι ότι δεν λειτουργούν μόνο ως δύναμη «εφεδρείας» σε κρίσεις, αλλά και ως ένα πλέγμα επιτήρησης και ελέγχου στην κοινωνία, με δίκτυα κατά τόπους. Γι’ αυτό και σε περιόδους έντασης, Ιρανοί πολίτες και οργανώσεις δικαιωμάτων αναφέρουν ότι συναντούν συχνά Μπασίτζ σε σημεία ελέγχου, σε μπλόκα, γύρω από πανεπιστήμια, ή σε «ομάδες περιφρούρησης» που εμφανίζονται στις διαδηλώσεις.
Kαταγγελίες για καταστολή διαδηλώσεων
Στις διαδηλώσεις μετά τις Ιρανικές εκλογές του 2009, επίσημες αναφορές των ΗΠΑ για τα ανθρώπινα δικαιώματα εκείνης της χρονιάς αναφέρουν ότι οι Μπασίτζ ήταν «πρωτίστως υπεύθυνοι» για βία εναντίον διαδηλωτών κατά τις επιχειρήσεις καταστολής.
Στις διαδηλώσεις του Νοεμβρίου 2019 (με αφορμή την αύξηση της τιμής των καυσίμων), η Διεθνής Αμνηστία έχει τεκμηριώσει 304 νεκρούς από τις δυνάμεις ασφαλείας στο πλαίσιο της καταστολής, σε μια περίοδο όπου, σύμφωνα με την ίδια, η απόδοση ευθυνών εμποδίστηκε από κλίμα ατιμωρησίας. Σε τέτοια επεισόδια, οι Μπασίτζ συνήθως αναφέρονται ως τμήμα του μηχανισμού που κινητοποιείται μαζί με άλλες δυνάμεις υπό την ομπρέλα των IRGC και της εσωτερικής ασφάλειας.
Για τις διαδηλώσεις του 2022 μετά τον θάνατο της Μαχσά Αμινί, η αποστολή διερεύνησης του ΟΗΕ (fact-finding mission), όπως έχει μεταφερθεί από διεθνή πρακτορεία, κατέληξε ότι οι Ιρανικές αρχές ευθύνονται για τη «σωματική βία» που οδήγησε στον θάνατό της και κατέγραψε ευρύτερες πρακτικές καταστολής, με καταγγελίες για υπερβολική χρήση βίας, αυθαίρετες συλλήψεις, βασανιστήρια και σεξουαλική βία σε κρατούμενους, καθώς και περιπτώσεις «σκόπιμης τύφλωσης» διαδηλωτών. Σε αυτό το πλαίσιο, ευρωπαϊκά νομικά κείμενα κυρώσεων αναφέρουν ρητά ότι οι Μπασίτζ ήταν μεταξύ των δυνάμεων που διατάχθηκαν να καταστείλουν τις διαδηλώσεις και ότι «τραυμάτισαν και σκότωσαν» διαδηλωτές.
Τι λένε οι κυρώσεις, με ονόματα και ημερομηνίες
Οι Μπασίτζ δεν εμφανίζονται μόνο σε δημοσιογραφικές περιγραφές, αλλά και σε επίσημες λίστες κυρώσεων. Το Υπουργείο Οικονομικών των ΗΠΑ ανακοίνωσε το 2011 κυρώσεις που στοχεύουν την IRGC, τη «Basij Resistance Force» και την Εθνική Αστυνομία του Ιράν, αναφέροντας ότι «μοιράζονται ευθύνη» για «διαρκείς και σοβαρές» παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, η ενοποιημένη απόφαση κυρώσεων (σε κείμενο που επικαιροποιείται) περιλαμβάνει διατύπωση ότι οι Μπασίτζ ήταν από τις δυνάμεις που χρησιμοποιήθηκαν για να κατασταλούν οι κινητοποιήσεις του Σεπτεμβρίου/Οκτωβρίου 2022, με αναφορά σε τραυματισμούς και θανάτους διαδηλωτών.
Παράλληλα, η ίδια η «Basij Resistance Force» εμφανίζεται και στη βάση αναζήτησης κυρώσεων του OFAC (ΗΠΑ), ως οντότητα σε καθεστώς κυρώσεων.
Καταγγελίες για στρατολόγηση και ιδεολογική «διαπαιδαγώγηση» ανηλίκων
Ένα ακόμη σημείο που επανέρχεται σε αμερικανικές ανακοινώσεις κυρώσεων είναι η κατηγορία ότι χρηματοδοτικά δίκτυα που συνδέονται με τους Μπασίτζ στηρίζουν προσπάθειες στρατολόγησης, εκπαίδευσης και ιδεολογικής κατήχησης «παιδιών-στρατιωτών» υπό την καθοδήγηση των IRGC, με αναφορά μάλιστα σε «εξαναγκασμό» σε συμμετοχή σε μάχιμες επιχειρήσεις.
Οι Μπασίτζ δεν είναι μια «απλή ομάδα» ή μια ενιαία λέσχη εθελοντών. Περιγράφονται ως οργανωμένο, μαζικό δίκτυο που μπορεί να λειτουργήσει ταυτόχρονα ως μηχανισμός κινητοποίησης, επιτήρησης και καταστολής, με παρουσία στην καθημερινότητα και ρόλο στις κρίσιμες στιγμές. Οι πιο συγκεκριμένες καταγγελίες που τους συνοδεύουν στις διεθνείς πηγές αφορούν συμμετοχή σε βίαιες επιχειρήσεις κατά διαδηλωτών (2009, 2019, 2022), με τεκμηρίωση απωλειών, τραυματισμών και παραβιάσεων σε κρατήσεις, καθώς και συμπερίληψή τους σε επίσημα καθεστώτα κυρώσεων για παραβιάσεις δικαιωμάτων.
