Η «Βάγκνερ» επιστρέφει στην πρώτη γραμμή της ευρωπαϊκής ασφάλειας, αυτή τη φορά όχι ως μισθοφορικός στρατός στην Ουκρανία ή την Αφρική, αλλά ως εργαλείο χαμηλού κόστους για επιχειρήσεις δολιοφθοράς στο εσωτερικό της Ευρώπης. Σύμφωνα με Ευρωπαίους και δυτικούς αξιωματούχους πληροφοριών, το δίκτυο στρατολόγων και προπαγανδιστών της οργάνωσης έχει αναβαθμιστεί σε βασικό αγωγό των μυστικών ρωσικών υπηρεσιών για επιθέσεις σε έδαφος ΝΑΤΟ, με στόχο την αποσταθεροποίηση και τη φθορά της δυτικής στήριξης προς την Ουκρανία.
Μετά την αποτυχημένη ανταρσία του Ιουνίου 2023 και τον θάνατο του Γεβγκένι Πριγκόζιν, η «Βάγκνερ» φαινόταν να διαλύεται. Όμως η πραγματικότητα, όπως την περιγράφουν οι υπηρεσίες ασφαλείας, είναι πιο σκοτεινή: οι ίδιοι μηχανισμοί που κάποτε έπειθαν νεαρούς Ρώσους από τις φτωχές επαρχίες να πολεμήσουν στην Ουκρανία, αναπροσανατολίστηκαν ώστε να στρατολογούν οικονομικά ευάλωτους, περιθωριοποιημένους Ευρωπαίους για βίαιες αποστολές μετρημένες σε λίγες χιλιάδες ευρώ. Η GRU, η στρατιωτική υπηρεσία πληροφοριών της Ρωσίας, «χρησιμοποιεί το ταλέντο που έχει διαθέσιμο», όπως σημειώνει χαρακτηριστικά δυτικός αξιωματούχος, μετατρέποντας το brand «Βάγκνερ» σε ελαστικό, αλλά αποτελεσματικό εργαλείο υβριδικού πολέμου.
Την ίδια ώρα, η Μόσχα προσπαθεί να καλύψει το κενό που άφησε η μαζική απέλαση Ρώσων διπλωματών-κατασκόπων από ευρωπαϊκές πρωτεύουσες, καταφεύγοντας σε «μιας χρήσης» πράκτορες με ελάχιστη εκπαίδευση, αλλά υψηλή επιχειρησιακή χρησιμότητα. Οι πράξεις που τους ανατίθενται κυμαίνονται από εμπρηστικές επιθέσεις σε οχήματα πολιτικών και αποθήκες με βοήθεια προς την Ουκρανία, μέχρι ψευδοναζιστική προπαγάνδα και στοχευμένη πρόκληση κοινωνικής έντασης. Η λογική είναι απλή: χαμηλό κόστος, υψηλός θόρυβος, επαρκής αποσταθεροποίηση – και πάντα με δύο-τρία «κομμένα» ενδιάμεσα επίπεδα, ώστε το Κρεμλίνο να μπορεί να αρνείται κάθε ανάμειξη.
Η «Βάγκνερ» στην Ευρώπη: ο στρατός των «αναλώσιμων»
Στην καρδιά της νέας στρατηγικής βρίσκεται η έννοια του «disposable agent», ενός πράκτορα αναλώσιμου, που μπορεί εύκολα να καεί και να αντικατασταθεί. Συχνά πρόκειται για νεαρούς άνδρες χωρίς σταθερή δουλειά, με ποινικό παρελθόν ή χωρίς σαφή κατεύθυνση στη ζωή τους, τους οποίους εντοπίζουν ανώνυμοι λογαριασμοί σε κρυπτογραφημένες πλατφόρμες και τους υπόσχονται γρήγορο, εύκολο χρήμα. Το δίκτυο της «Βάγκνερ» έχει ένα κρίσιμο πλεονέκτημα: διαθέτει έτοιμη γλώσσα, αισθητική και αφήγημα που «μιλάει» στα ακροατήρια αυτά, από βίαιες εικόνες στα Telegram κανάλια μέχρι μια ψευδορομαντική εικόνα του «πολεμιστή» που εκδικείται το σύστημα.
Χαρακτηριστική είναι η υπόθεση του 21χρονου Ντάιλαν Έρλ στο Λονδίνο, ενός μικροεγκληματία που στρατολογήθηκε μέσω social media από λογαριασμούς συνδεδεμένους με τη «Βάγκνερ». Αφού πρώτα έπεισε τέσσερις ακόμη νεαρούς να μπουν στο κύκλωμα, έλαβε εντολή να βάλει φωτιά σε αποθήκη στην ανατολική πλευρά της πόλης, όπου φυλασσόταν υλικό βοήθειας για την Ουκρανία. Η επίθεση σημειώθηκε τον Μάρτιο του 2024 και ο Έρλ καταδικάστηκε πέρυσι σε 23 χρόνια φυλάκιση, με τη δικαστή να τονίζει ότι «το κρυφό χέρι του ίντερνετ» κατάφερε να βρει στο Ηνωμένο Βασίλειο νεαρούς έτοιμους να προδώσουν τη χώρα τους για μετρητά.
Για τις ευρωπαϊκές υπηρεσίες ασφαλείας, η υπόθεση αυτή δεν ήταν εξαίρεση, αλλά μέρος ενός ευρύτερου παζλ. Σταδιακά, αρχίζουν να σκιαγραφούν ένα δίκτυο «αναλώσιμων» της «Βάγκνερ» σε πολλές χώρες της Ευρώπης, με επαναλαμβανόμενα μοτίβα: οικονομική δυσπραγία, διαδικτυακή ριζοσπαστικοποίηση, επικοινωνία με ανώνυμους «διαχειριστές» σε κρυπτογραφημένες συνομιλίες, και αποστολές που μοιάζουν μικρές, αλλά σχεδιασμένες να μεγιστοποιούν τον αντίκτυπο.
«Βάγκνερ» και ευρωπαϊκή ασφάλεια: από το πεδίο μάχης στις πόλεις
Η μετατόπιση της «Βάγκνερ» από τα μέτωπα της Ουκρανίας και την αφρικανική ενδοχώρα στις ευρωπαϊκές μεγαλουπόλεις εντάσσεται στη συνολική καμπάνια διαταραχής που εξαπολύει η Ρωσία τα τελευταία δύο χρόνια. Η Μόσχα επιχειρεί να δοκιμάσει τα όρια της ευρωπαϊκής αντοχής απέναντι στον πόλεμο, χτυπώντας όχι μόνο ενεργειακές υποδομές και δίκτυα logistics, αλλά και την ψυχολογία των κοινωνιών μέσω συμβολικών επιθέσεων, εμπρησμών και στοχευμένης προπαγάνδας. Το αποτέλεσμα είναι ένα είδος «υβριδικής πολιτοφυλακής» εντός της Ευρώπης, όπου οι πράξεις βίας δεν εκτελούνται από επαγγελματίες κατασκόπους, αλλά από πολίτες που έχουν πειστεί ότι απλώς κάνουν μια «δουλειά» χωρίς να βλέπουν την πλήρη γεωπολιτική εικόνα.
Η FSB, η εσωτερική υπηρεσία ασφαλείας της Ρωσίας, φέρεται να επενδύει περισσότερο σε εγκληματικά και διασπορικά δίκτυα στις γειτονικές χώρες, όμως, σύμφωνα με Ευρωπαίους αξιωματούχους, αυτά δεν έχουν καταφέρει μέχρι στιγμής να προσφέρουν την ίδια κλίμακα στρατολόγησης με το δίκτυο της «Βάγκνερ». Αντίθετα, τα κανάλια της οργάνωσης στο Telegram και αλλού θεωρούνται «ανησυχητικά αποτελεσματικά» στην κατανόηση και αξιοποίηση του κοινού τους, αξιοποιώντας την εμπειρία του Πριγκόζιν από το περιβόητο «εργοστάσιο τρολ» της Αγίας Πετρούπολης, το Internet Research Agency, που εδώ και πάνω από μία δεκαετία στοχεύει δυτικά ακροατήρια με παραπληροφόρηση.
Η «Βάγκνερ» στην Ευρώπη: κίνδυνος και αδυναμία μαζί
Για τις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις, η «Βάγκνερ» στην Ευρώπη συνιστά ταυτόχρονα σοβαρή απειλή και εν δυνάμει αδύναμο σημείο της ρωσικής στρατηγικής. Οι επιθέσεις που αποδίδονται στο δίκτυο αυτό είναι μεν επικίνδυνες και μπορούν να προκαλέσουν υλικές ζημιές, πολιτικό θόρυβο ή ακόμη και απώλειες ζωών, αλλά η χρήση ερασιτεχνών και «αναλώσιμων» δημιουργεί επίσης ρήγματα στην επιχειρησιακή μυστικότητα της Μόσχας. Όπως αναγνωρίζουν αξιωματούχοι ασφαλείας, μέχρι στιγμής περισσότερα σχέδια έχουν αποτραπεί παρά υλοποιηθεί, καθώς τα λάθη, οι ασυνέπειες στις επικοινωνίες και το χαμηλό επίπεδο επαγγελματισμού των «στρατολογημένων» διευκολύνουν την ανίχνευση, όπως γράφουν οι Financial Times.
Παρά ταύτα, η Ευρώπη βρίσκεται αντιμέτωπη με μια νέα κανονικότητα, όπου η «Βάγκνερ» και τα παρακλάδια της λειτουργούν ως πολλαπλασιαστής ισχύος για τις ρωσικές υπηρεσίες πληροφοριών, μεταφέροντας τον πόλεμο φθοράς από τα χαρακώματα της Ανατολικής Ευρώπης στα προάστια του Λονδίνου, τις βιομηχανικές ζώνες και τις αποθήκες ανθρωπιστικής βοήθειας. Το ερώτημα για τις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες δεν είναι πλέον αν η Μόσχα θα επιχειρήσει ξανά, αλλά πόσο γρήγορα μπορούν να θωρακίσουν τις κοινωνίες τους απέναντι σε έναν εχθρό που κρύβεται πίσω από ψευδώνυμα στα chat rooms και υπόσχεται «εύκολα λεφτά» σε όσους νιώθουν ότι δεν έχουν τίποτα να χάσουν.
