Οι ακραίες θερμοκρασίες που κατέγραψε η Αρκτική τον φετινό Ιανουάριο, με τη θάλασσα γύρω από τη Γροιλανδία να «βράζει» έως και 15 βαθμούς πάνω από τα φυσιολογικά επίπεδα, δεν συνιστούν μόνο περιβαλλοντικό σοκ αλλά και νέα πηγή γεωπολιτικής έντασης. Η ραγδαία συρρίκνωση του θαλάσσιου πάγου ανοίγει τον δρόμο για περισσότερη ναυσιπλοΐα και ευκολότερη πρόσβαση σε ορυκτό πλούτο, μετατρέποντας τον παγωμένο βορρά σε πεδίο σκληρού στρατηγικού ανταγωνισμού.
Η δήλωση του προέδρου των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ ότι η Ουάσινγκτον θέλει να «καταλάβει» την πλούσια σε ορυκτά Γροιλανδία για λόγους εθνικής ασφάλειας, ανέδειξε με τον πιο θορυβώδη τρόπο πόσο γρήγορα η κλιματική κρίση αλλάζει τους κανόνες του παιχνιδιού στην περιοχή. Τα νέα στοιχεία του ευρωπαϊκού προγράμματος Copernicus δείχνουν ότι η έκταση του θαλάσσιου πάγου στην Αρκτική τον Ιανουάριο ήταν κατά 5,5% μικρότερη από τον μέσο όρο και η τρίτη χαμηλότερη των τελευταίων 48 ετών δορυφορικών μετρήσεων, επιβεβαιώνοντας πως η θερμή «ανατροπή» δεν είναι στιγμιαία ανωμαλία αλλά μέρος μιας επικίνδυνης τάσης.
Θερμή Αρκτική, εύφλεκτη γεωπολιτική
Ο καθηγητής ατμοσφαιρικής δυναμικής Τζον Μέθβεν προειδοποιεί ότι οι «ασυνήθιστα θερμές» συνθήκες στην Αρκτική λεκάνη, οι οποίες οδήγησαν σε χαμηλότερες συγκεντρώσεις πάγου, έχουν πλέον ξεκάθαρες γεωπολιτικές συνέπειες. Καθώς οι πάγοι υποχωρούν, οι θαλάσσιες οδοί γύρω από τον Αρκτικό Ωκεανό μένουν χωρίς πάγο για μεγαλύτερα διαστήματα, τόσο στη ρωσική όσο και στην καναδική πλευρά, προσελκύοντας περισσότερη ανθρώπινη δραστηριότητα – από εμπορική ναυτιλία μέχρι στρατιωτικές αποστολές.
Παράλληλα, η τήξη του παγοκαλύμματος διαβρώνει ένα από τα βασικά «αόρατα» όπλα της περιοχής: την ικανότητα του άγου να κρύβει υποβρύχια για δεκαετίες. Καθώς ο πάγος λεπταίνει και υποχωρεί, γίνεται πιο δύσκολο να κρυφτούν ναυτικά σκάφη κάτω από την επιφάνειά του, με αποτέλεσμα να αλλάζει η ίδια η στρατηγική ισορροπία στην Αρκτική και να αυξάνεται ο κίνδυνος παρεξηγήσεων και στρατιωτικών τριβών.
Γροιλανδία, κλιματική πύλη σε ορυκτά και θαλάσσιες οδούς
Τα στοιχεία του Copernicus δείχνουν ότι οι συγκεντρώσεις θαλάσσιου πάγου ήταν πολύ κάτω από τον μέσο όρο στην Μπαφινική Θάλασσα – ανάμεσα στο νησί Μπαφιν και τη δυτική ακτή της Γροιλανδίας – στη βόρεια Θάλασσα Μπάρεντς, καθώς και στη Θάλασσα του Λαμπραντόρ μεταξύ Γροιλανδίας και Καναδά. Την ίδια στιγμή, τμήματα του βορειοανατολικού Ατλαντικού, από τη Νορβηγική Θάλασσα μέχρι τα ανοικτά της Ισλανδίας, της Γροιλανδίας και προς τη Σκωτία, κατέγραψαν την πιο θερμή επιφανειακή θερμοκρασία θάλασσας σε Ιανουάριο, έως και 1 βαθμό πάνω από τον μέσο όρο της περιόδου 1991-2020.
Ο κλιματικός επιστήμονας Ζουλιέν Νικολά τονίζει την έντονη «αντίθεση» στο θερμικό μοτίβο: ενώ τμήματα της Βόρειας Αμερικής, της βόρειας Ευρώπης και της Σιβηρίας πάγωναν κάτω από τον μέσο όρο, γύρω από την Μπαφινική Θάλασσα, τη Θάλασσα Μπάρεντς και το Σβάλμπαρντ η μέση ημερήσια θερμοκρασία ξεπερνούσε συχνά τους 15 βαθμούς πάνω από τα κανονικά επίπεδα. Παρ’ όλα αυτά, ορισμένες περιοχές διατήρησαν ή και αύξησαν τον πάγο τους, με τον Κόλπο Χάντσον να είναι πλήρως παγωμένος τον Ιανουάριο μετά από μια ασυνήθιστα καθυστερημένη παγοποίηση τον Δεκέμβριο και με πάνω από τον μέσο όρο πάγου στη Θάλασσα της Γροιλανδίας ανατολικά του νησιού.
Ο ειδικός στην περιβαλλοντική γεωπολιτική Φρανσουά Ζεμέν εκτιμά ότι, παρότι η Αρκτική θα δει αύξηση της θαλάσσιας μεταφοράς, είναι απίθανο η Γροιλανδία να γίνει κόμβος μεγάλων διεθνών ναυτιλιακών διαδρομών. Ωστόσο, προειδοποιεί ότι σε βάθος χρόνου οι υψηλές θερμοκρασίες θα επιταχύνουν το λιώσιμο του παγοκαλύμματος, διευκολύνοντας τις γεωτρήσεις για πετρέλαιο, φυσικό αέριο, σπάνιες γαίες και κρίσιμα ορυκτά, γεγονός που μετατρέπει την περιοχή σε στρατηγικό «θησαυροφυλάκιο» με όλο και πιο ανοιχτή πόρτα.
Σε πιο βραχυπρόθεσμο ορίζοντα, ο Ζεμέν θεωρεί ότι οι επιπτώσεις στην ασφάλεια θα παραμείνουν περιορισμένες, εκτός αν οι ΗΠΑ αποφασίσουν πράγματι να προχωρήσουν σε άμεση στρατιωτική κίνηση στη Γροιλανδία. Αναγνωρίζει όμως ότι η πρόσβαση στο νησί γίνεται ήδη ευκολότερη, κάτι που αργά ή γρήγορα θα αναζωπυρώσει τις διεκδικήσεις και τον ανταγωνισμό μεγάλων δυνάμεων για επιρροή και έλεγχο υποδομών.
Αρκτική, καθρέφτης της κλιματικής κρίσης
Σε παγκόσμιο επίπεδο, ο φετινός Ιανουάριος ήταν ο πέμπτος θερμότερος που έχει καταγραφεί, με τη θερμοκρασία να φτάνει τους 1,47 βαθμούς πάνω από τα προβιομηχανικά επίπεδα, ακόμη κι αν τμήματα του πλανήτη βίωσαν σφοδρό ψύχος. Οι επιστήμονες επισημαίνουν ότι τα ακραία καιρικά φαινόμενα επιδεινώνονται από τις ατμοσφαιρικές μεταβολές που σχετίζονται με την υπερθέρμανση, μετατρέποντας την Αρκτική σε “εργαστήριο” όπου φαίνονται πρώτα οι πιο επικίνδυνες τάσεις της κλιματικής κρίσης, σύμφωνα με τους Financial Times.
Η Σαμάνθα Μπέρτζες, επικεφαλής για το κλίμα στο Ευρωπαϊκό Κέντρο Μεσοπρόθεσμων Μετεωρολογικών Προβλέψεων, σημειώνει ότι ο Ιανουάριος 2026 υπενθύμισε με σκληρό τρόπο πως το κλιματικό σύστημα μπορεί την ίδια στιγμή να φέρνει πολύ κρύο σε μία περιοχή και ακραία ζέστη σε μια άλλη. Όσο η Αρκτική και η Γροιλανδία θερμαίνονται, ο πλανήτης καλείται να αντιμετωπίσει όχι μόνο το λιώσιμο των πάγων και την άνοδο της στάθμης της θάλασσας, αλλά και μια νέα εποχή στρατηγικής αβεβαιότητας στα πιο βόρεια σύνορά του.
