Σημαντικές αλλαγές στον τρόπο με τον οποίο εκλέγονται και διοικούνται οι Δήμοι και οι Περιφέρειες της χώρας δρομολογεί το υπουργείο Εσωτερικών, θέτοντας σε δημόσια διαβούλευση τον νέο Κώδικα Τοπικής Αυτοδιοίκησης. Το σχέδιο που παρουσίασε ο υπουργός Θεόδωρος Λιβάνιος δεν περιορίζεται σε επιμέρους παρεμβάσεις, αλλά επιχειρεί μία συνολική αναδιάταξη του θεσμικού πλαισίου, με αιχμή το εκλογικό σύστημα.
Κεντρική τομή αποτελεί η κατάργηση της διαδικασίας των δύο γύρων στις αυτοδιοικητικές εκλογές. Από τις κάλπες του 2028 και μετά, οι πολίτες θα καλούνται να εκλέγουν δημάρχους και περιφερειάρχες σε μία και μόνο Κυριακή, με την εφαρμογή ενός νέου μοντέλου που συνδυάζει την κλασική ψήφο με τη λεγόμενη «συμπληρωματική» ή εναλλακτική επιλογή.
Συν τοις άλλοις, προβλέπεται ότι οι εκλογές στους 332 Δήμους και τις 13 Περιφέρειες θα διεξάγονται πλέον σε σταθερό χρόνο, κάθε πέντε χρόνια, την τελευταία Κυριακή του Νοεμβρίου. Η διαδικασία της ψηφοφορίας διατηρεί σε μεγάλο βαθμό γνώριμα στοιχεία: ήτοι, οι εκλογείς θα επιλέγουν τον συνδυασμό της προτίμησής τους και θα βάζουν σταυρούς στους υποψήφιους συμβούλους, όπως ίσχυε μέχρι σήμερα. Ωστόσο, το ψηφοδέλτιο θα εμπλουτίζεται με μία ακόμη δυνατότητα: στο κάτω μέρος θα αναγράφονται οι υπόλοιποι συνδυασμοί, δίνοντας τη δυνατότητα στον ψηφοφόρο να δηλώσει μία δεύτερη, εναλλακτική επιλογή, εφόσον το επιθυμεί.
Η δε καταμέτρηση θα εξελίσσεται σε δύο στάδια, χωρίς να απαιτείται νέα προσέλευση στις κάλπες. Σε πρώτη φάση, αν κάποιος συνδυασμός συγκεντρώσει ποσοστό άνω του 42%, αναδεικνύεται απευθείας νικητής και εξασφαλίζει την απαιτούμενη πλειοψηφία στα συμβούλια, χωρίς να ληφθούν υπόψη οι εναλλακτικές ψήφοι. Αντίθετα, σε περίπτωση που κανένας συνδυασμός δεν υπερβεί το συγκεκριμένο όριο, ενεργοποιείται η δεύτερη φάση της διαδικασίας. Σε αυτήν συμμετέχουν οι δύο επικρατέστεροι συνδυασμοί της πρώτης καταμέτρησης. Στα ποσοστά που έχουν ήδη λάβει προστίθενται οι εναλλακτικές ψήφοι που έχουν καταγραφεί υπέρ τους από ψηφοφόρους άλλων συνδυασμών που έμειναν εκτός της τελικής δυάδας. Με τον τρόπο αυτό, προκύπτει ο τελικός νικητής χωρίς την ανάγκη επαναληπτικής ψηφοφορίας.
Η συγκεκριμένη αλλαγή στοχεύει, σύμφωνα με το υπουργείο, στην απλοποίηση της διαδικασίας, τη μείωση του κόστους και την αύξηση της συμμετοχής, καθώς αποφεύγεται η επανάληψη των εκλογών μία εβδομάδα αργότερα. Παράλληλα, επιχειρείται να ενισχυθεί η αντιπροσωπευτικότητα του αποτελέσματος, δίνοντας στους πολίτες τη δυνατότητα να εκφράσουν πιο σύνθετες προτιμήσεις.
Στο ίδιο πλαίσιο εκσυγχρονισμού εντάσσεται και η πρόβλεψη για εισαγωγή της ηλεκτρονικής ψήφου, η οποία, εφόσον υλοποιηθεί, θα αποτελέσει μία ακόμη σημαντική μεταβολή στον τρόπο συμμετοχής των πολιτών στις αυτοδιοικητικές διαδικασίες. Το προτεινόμενο σύστημα ενδέχεται να αποτελέσει αντικείμενο έντονης πολιτικής συζήτησης το επόμενο διάστημα, καθώς μεταβάλλει ουσιαστικά τις ισορροπίες και τον τρόπο συγκρότησης των τοπικών αρχών, ανοίγοντας ένα νέο κεφάλαιο για τη λειτουργία της Αυτοδιοίκησης στην Ελλάδα.
Ας το δούμε με ένα παράδειγμα: Έστω ότι ένας συνδυασμός «Α» συγκεντρώνει ποσοστό 40% και ένας συνδυασμός «Β» 36%, ενώ το υπόλοιπο 24% κατανέμεται σε μικρότερες παρατάξεις που δεν περνούν στη δεύτερη φάση της καταμέτρησης. Από αυτό το 24%, ένα μέρος των ψηφοφόρων έχει δηλώσει εναλλακτική προτίμηση: το 5% κατευθύνεται προς τον συνδυασμό «Α», το 10% προς τον «Β», ενώ ένα επιπλέον ποσοστό δεν έχει επιλέξει καμία δεύτερη επιλογή.
Με την ενσωμάτωση των εναλλακτικών ψήφων, τα τελικά ποσοστά διαμορφώνονται διαφορετικά από την αρχική κατάταξη. Ο συνδυασμός «Α» φτάνει στο 45%, ωστόσο ο «Β» ενισχύεται περισσότερο, αγγίζοντας το 46% και τελικά αναδεικνύεται νικητής, χωρίς να απαιτείται επαναληπτική εκλογική διαδικασία.
Σύμφωνα με την ηγεσία του υπουργείου, το νέο μοντέλο στοχεύει στην ενίσχυση της δημοκρατικής νομιμοποίησης των εκλεγμένων αρχών, καθώς επιτρέπει την αποτύπωση πιο σύνθετων προτιμήσεων του εκλογικού σώματος. Παράλληλα, επιχειρεί να περιορίσει τα πρακτικά προβλήματα που συνδέονται με τη διεξαγωγή δεύτερου γύρου, τόσο σε επίπεδο κόστους όσο και σε επίπεδο συμμετοχής.
Τα στοιχεία που έχουν επεξεργαστεί οι υπηρεσίες του ΥΠΕΣ καταδεικνύουν σημαντική πτώση της προσέλευσης στη δεύτερη Κυριακή των εκλογών. Ενδεικτικά, στις αυτοδιοικητικές αναμετρήσεις του 2023, στον Δήμο Αθηναίων η συμμετοχή περιορίστηκε στο 26,7%, στη Θεσσαλονίκη στο 32,5% και στην Πάτρα στο 44,5%, ποσοστά αισθητά χαμηλότερα σε σχέση με τον πρώτο γύρο. Την ίδια στιγμή, επισημαίνεται ότι η επαναληπτική διαδικασία δημιουργεί πρόσθετες δυσκολίες για τους ετεροδημότες, οι οποίοι καλούνται να μετακινηθούν εκ νέου μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα, συχνά διανύοντας μεγάλες αποστάσεις. Αντίστοιχα, αυξημένες είναι και οι επιβαρύνσεις για τις υπηρεσίες της Τοπικής Αυτοδιοίκησης και το δικαστικό προσωπικό, που καλούνται να υποστηρίξουν εκ νέου τη διαδικασία μέσα σε διάστημα μόλις μίας εβδομάδας.
Ο νέος Κώδικας όμως, πέραν των παραπάνω, προβλέπει και μία σειρά άλλων σημαντικών τροποποιήσεων, που είναι οι εξής:
- Όλες οι βασικές διατάξεις συγκεντρώνονται σε έναν Κώδικα, ώστε να μην απαιτείται να ψάξει ή να γνωρίζει κάποιος ένα δαιδαλώδες παράπλευρο δίκαιο.
- Καταργούνται ή ενσωματώνονται παλαιότερες διάσπαρτες ρυθμίσεις.
- Εξασφαλίζεται ενιαία ερμηνεία και εφαρμογή.
- Εισάγονται νέες ρυθμίσεις, με έμφαση στην αποτελεσματικότητα, τη διαφάνεια και τη συμμετοχή των πολιτών.
- Μέσα από την εισαγωγή σύγχρονων εργαλείων και διαδικασιών, ιδίως ψηφιακού χαρακτήρα, καθώς και την αναδιοργάνωση βασικών πεδίων, όπως η άσκηση αρμοδιοτήτων και η δημοσιονομική διαχείριση, επιδιώκεται η ενίσχυση της διοικητικής ικανότητας δήμων και περιφερειών και η παροχή ποιοτικότερων υπηρεσιών προς τους πολίτες.
Κατά το υπουργείο, η ύπαρξη ενός ενιαίου Κώδικα μειώνει δραστικά τη γραφειοκρατία, διευκολύνει τους αιρετούς και τα στελέχη, επιτρέπει στον πολίτη να κατανοήσει πιο εύκολα το σύστημα, απλοποιεί τις διαδικασίες, ώστε οι πολίτες να εξυπηρετούνται χωρίς καθυστερήσεις και ταλαιπωρία, δίνει περισσότερες δυνατότητες συμμετοχής, ειδικά σε όσους δυσκολεύονται να συμμετέχουν με τον παραδοσιακό τρόπο (νέοι, άτομα που βρίσκονται μακριά) και ξεκαθαρίζει ποιος κάνει τι, ώστε να αποφεύγονται επικαλύψεις.
Παράλληλα, βοηθά τους δήμους και τις περιφέρειες να διαχειρίζονται καλύτερα τα χρήματά τους, άρα να αξιοποιούνται πιο σωστά οι πόροι, ενισχύει τη διαφάνεια, ώστε οι πολίτες να γνωρίζουν πού πάνε τα χρήματά τους και πώς λειτουργεί η διοίκηση, μειώνει τα περιθώρια αυθαιρεσίας, γιατί οι διαδικασίες γίνονται πιο αντικειμενικές και στενά ελέγξιμες και τέλος βελτιώνει την ποιότητα των υπηρεσιών, άρα την ποιότητα της καθημερινότητας όλων.
Οι 10 πιο σημαντικές αλλαγές στην Τοπική Αυτοδιοίκηση
Οι Περιφέρειες της χώρας, δεκαπέντε (15) χρόνια μετά τη θεσμοθέτησή τους, δεν είχαν αποκτήσει ένα ενιαίο νομοθετικό πλαίσιο, με αποτέλεσμα ταυτόχρονα να διέπονται από διατάξεις που αφορούν τις κεντρικές κρατικές υπηρεσίες, τις πρώην κρατικές περιφέρειες και τις αιρετές νομαρχίες. Σε πολλές περιπτώσεις, το ίδιο ζήτημα μπορούσε να εμπίπτει στην αρμοδιότητα περισσότερων του ενός φορέων, χωρίς σαφή ιεράρχηση, γεγονός που οδηγούσε σε αναποτελεσματικότητα και σύγχυση. Αυτό τελειώνει με τη θεσμοθέτηση του ενιαίου Κώδικα Τοπικής Αυτοδιοίκησης για δήμους και περιφέρειες.
Συμμετοχή πολιτών στην οργάνωση και στη δράση των δήμων. Θεσμοθέτηση της διεξαγωγής συμβουλευτικού δημοτικού δημοψηφίσματος με ηλεκτρονική ψηφοφορία και θεσμικές εγγυήσεις για τη διαδικασία διεξαγωγής του. Αναβάθμιση των συμβουλίων νέων, με σαφείς κανόνες για την εκλογή τους και ηλεκτρονική διαδικασία ψηφοφορίας.
Ενίσχυση της διαφάνειας και της λογοδοσίας των αιρετών οργάνων. Η υποχρέωση δημοσιοποίησης των αποφάσεων, η αξιοποίηση των ψηφιακών μέσων και η ενίσχυση των μηχανισμών ελέγχου συμβάλλουν στη δημιουργία ενός πλαισίου που ενισχύει την εμπιστοσύνη των πολιτών προς τη διοίκηση.
Αναδιοργάνωση του συστήματος διακυβέρνησης των δήμων και των περιφερειών. Με την αποσαφήνιση των αρμοδιοτήτων των συλλογικών οργάνων της αυτοδιοίκησης (δημοτικό και περιφερειακό συμβούλιο, δημοτική και περιφερειακή επιτροπή, λοιπές επιτροπές και συμβουλευτικά όργανα) και την καθιέρωση ενιαίων κανόνων λειτουργίας, επιδιώκεται η βελτίωση της αποτελεσματικότητας και η αποφυγή συγκρούσεων αρμοδιοτήτων.
Αποτελεσματικότητα και διαφάνεια στη λειτουργία των οικονομικών υπηρεσιών, ώστε να μη δημιουργούνται γκρίζες ζώνες επιδεχόμενες πολλαπλών ερμηνειών.
Αντικειμενικό και στοχευμένο σύστημα ελέγχου νομιμότητας αποκλειστικά (και σε καμία περίπτωση σκοπιμότητας) επί των πράξεων και των οργάνων διοίκησης της αυτοδιοίκησης, μέσω της λειτουργίας ολοκληρωμένου πληροφοριακού συστήματος και της Αυτοτελούς Υπηρεσίας Ελέγχου Νομιμότητας Ο.Τ.Α.
Σαφής προσδιορισμός της καταστατικής θέσης των οργάνων διοίκησης της αυτοδιοίκησης, δηλαδή της αντιμισθίας και των εξόδων παράστασης, της αναστολής της επαγγελματικής τους δραστηριότητας ή της λήψης ειδικής άδειας.
Καταγραφή και συστηματοποίηση των αρμοδιοτήτων των δήμων και των περιφερειών στο πλαίσιο της πολυεπίπεδης διακυβέρνησης, με στόχο τη σαφή κατανομή τους μεταξύ των διαφορετικών επιπέδων διοίκησης. Με τον τρόπο αυτό, αποφεύγονται επικαλύψεις και κενά, ενώ ενισχύεται η συνεργασία μεταξύ των επιπέδων διακυβέρνησης προς όφελος του πολίτη.
Αλλαγή του τρόπου εκλογής αυτοδιοικητικών αρχών, με κατάργηση του δεύτερου γύρου των εκλογών και δυνατότητα ηλεκτρονικής ψηφοφορίας σε ειδικά εκλογικά κέντρα παρουσία δικαστικού αντιπροσώπου, προκειμένου να ενισχυθεί η νομιμοποίηση των αιρετών αρχών και η συμμετοχή των δημοτών.
Ψηφιακός μετασχηματισμός της Αυτοδιοίκησης. Υπάρχει μία συνειδητή επιλογή στον Κώδικα να λειτουργούν ηλεκτρονικές εφαρμογές προς υποβοήθηση της συμμετοχής των πολιτών στα όργανα της αυτοδιοίκησης, αλλά και της εξυπηρέτησής τους στην καθημερινή διάδραση με την αυτοδιοίκηση. Έτσι, στο πλαίσιο του Κώδικα προβλέπεται η δημιουργία εφαρμογών με πολλαπλές διαλειτουργικότητες.
Η δομή του Κώδικα Τοπικής Αυτοδιοίκησης
Ο Κώδικας αποτελείται από 6 Βιβλία:
Το 1ο βιβλίο προσδιορίζει τι είναι αυτοδιοίκηση, ποιες είναι οι σχέσεις μεταξύ του πρώτου και του δεύτερου βαθμού, πώς εκλέγονται οι αιρετές αρχές της αυτοδιοίκησης και πώς ελέγχονται οι εκλογικές δαπάνες.
Το 2ο βιβλίο προσδιορίζει τα όργανα διοίκησης των δήμων και των περιφερειών, τα συμβουλευτικά και γνωμοδοτικά όργανα που λειτουργούν εντός της δομής της αυτοδιοίκησης, τα νομικά πρόσωπα και την καταστατική θέση των αιρετών και των μελών διοίκησης των νομικών προσώπων.
Το 3ο βιβλίο προσδιορίζει το περίπλοκο θέμα των αρμοδιοτήτων των δήμων και των περιφερειών, ως ένδειξη εμπιστοσύνης της πολιτείας προς τις αυτοδιοικητικές δομές.
Το 4ο βιβλίο προσδιορίζει το σύνολο της οικονομικής διοίκησης των δήμων, για πρώτη φορά σε ενιαίο κείμενο Κώδικα, και πραγματεύεται ζητήματα δημοσίων συμβάσεων, περιουσίας και εσόδων των δήμων και των περιφερειών.
Το 5ο βιβλίο προσδιορίζει πώς γίνεται ο έλεγχος νομιμότητας των πράξεων της αυτοδιοίκησης με αξιόπιστο και αντικειμενικό τρόπο και πώς ευθύνονται πειθαρχικά τα αιρετά πρόσωπά της.
Το 6ο βιβλίο περιέχει οριζόντιες ρυθμίσεις για τις γενικές λειτουργίες των δήμων και των περιφερειών και κυρώνει το πρόσθετο πρωτόκολλο του Ευρωπαϊκού Χάρτη Τοπικής Αυτοδιοίκησης.
