Το Ιράν σε σταυροδρόμι: Είναι ο Ρεζά Παχλαβί λύση ή ο επόμενος ισχυρός άνδρας;

Ο Ρεζά Παχλαβί επιστρέφει δυναμικά στο προσκήνιο της ιρανικής αντιπολίτευσης, εκμεταλλευόμενος την απελπισία ενός λαού που αναζητά οποιαδήποτε αξιόπιστη εναλλακτική απέναντι στο θεοκρατικό καθεστώς του Ιράν. Την ώρα που ο Ντόναλντ Τραμπ κλιμακώνει τη ρητορική του κατά της Τεχεράνης, ο εξόριστος «πρίγκιπας» επιχειρεί, με επιθετική στρατηγική και ισχυρές διεθνείς διασυνδέσεις, να εμφανιστεί ως ο φυσικός ηγέτης της εποχής μετά τους μουλάδες.

Για δεκαετίες, ο Ρεζά Παχλαβί αντιμετωπιζόταν ως περιθωριακή φιγούρα της ιρανικής διασποράς: γνωστό όνομα με βαρύ ιστορικό φορτίο, αλλά χωρίς σαφή πολιτικό μηχανισμό, χωρίς μαζικό κίνημα και χωρίς σοβαρή πρόσβαση σε κυβερνήσεις και κέντρα αποφάσεων. Αυτό άρχισε να αλλάζει όταν η ομάδα του υιοθέτησε συνειδητά μια στρατηγική «slash-and-burn» στον δημόσιο λόγο, εμπνευσμένη, όπως αναφέρουν γνώστες του περιβάλλοντός του, από τη μεθοδολογία του Τραμπ στα social media και στην πολιτική πόλωση. Υποστηρικτές του Παχλαβί επιτίθενται λυσσαλέα σε κάθε κριτική, στοχοποιούν άλλες αντιπολιτευτικές φωνές, αμφισβητούν τα «αντι-καθεστωτικά διαπιστευτήριά» τους και καλλιεργούν το δίλημμα «ή Ρεζά Παχλαβί ή το καθεστώς» για τους Ιρανούς εντός και εκτός χώρας.

Την ίδια στιγμή, ο 65χρονος σήμερα Ρεζά Παχλαβί αποφεύγει προσωπικά το σκληρό λεξιλόγιο, εμφανίζεται ως υπέρμαχος της μη βίας και μιλά για ένα δημοκρατικό, κοσμικό Ιράν, στο οποίο ο ίδιος θα έχει «έναν ρόλο» που αφήνει σκόπιμα ασαφή. Ωστόσο, τόσο μέσω της επίσημης ιστοσελίδας του όσο και μέσω δημόσιων παρεμβάσεων, έχει αρχίσει να αυτοπαρουσιάζεται ως ο μοναδικός, κεντρικός ηγέτης της αντιπολίτευσης, υποβαθμίζοντας άλλες μορφές αντίστασης, από φυλακισμένους ακτιβιστές μέχρι παραδοσιακές οργανώσεις όπως η Μουτζαχεντίν-ε Χαλκ. Οι στενοί συνεργάτες του –μεταξύ των οποίων οι ιδιαίτερα επιθετικοί στα κοινωνικά δίκτυα Σαΐντ Γκασσεμινεζάντ και Αμίρ Ετεμαντί– αρνούνται να απαντήσουν σε ερωτήσεις για το αν αυτή η επιθετική τακτική αποτελεί κεντρικό σχέδιο, όμως άνθρωποι που γνωρίζουν την ομάδα του μιλούν για ενσυνείδητη επιλογή, ώστε να ενοποιηθεί το αντιπολιτευτικό αφήγημα γύρω από ένα πρόσωπο.

Ρεζά Παχλαβί και Ιράν: το δίλημμα της διασποράς

Στη διασπορά, όπου οι εσωτερικές έριδες της ιρανικής αντιπολίτευσης έχουν μακρά ιστορία, η άνοδος του Ρεζά Παχλαβί διχάζει βαθιά. Πολλοί ακτιβιστές περιγράφουν κλίμα εκφοβισμού από μερίδα των υποστηρικτών του: ύβρεις, μισογυνικές επιθέσεις, διαδικτυακά λιντσαρίσματα, ακόμη και καταγγελίες για doxxing οικογενειών όσων τολμούν να διαφωνήσουν. Άλλοι αναφέρουν επεισόδια σε συγκεντρώσεις, όπου ένθερμοι οπαδοί του Παχλαβί φέρονται να απείλησαν σωματικά επικριτές του.

Παρά την τοξική ατμόσφαιρα, σημαντικό τμήμα της διασποράς δηλώνει ότι είναι έτοιμο να «καταπιεί» τις μεθόδους της ομάδας Παχλαβί, αν θεωρήσει ότι αυτό επιταχύνει την πτώση του καθεστώτος στην Τεχεράνη. Η απελπισία από την οικονομική κατάρρευση, την καταστολή και τη διεθνή απομόνωση του Ιράν έχει οδηγήσει πολλούς να βλέπουν στο πρόσωπο του «πρίγκιπα» ένα γνώριμο, εύκολα αναγνωρίσιμο σύμβολο, έναν «σταθερό πόλο» σε μια σκοτεινή περίοδο. Αναλυτές τονίζουν ότι η δημοφιλία του οφείλεται περισσότερο σε αυτή την υπαρξιακή ανάγκη για ελπίδα παρά σε ένα ώριμο πολιτικό πρόγραμμα ή οργανωτική παρουσία μέσα στο ίδιο το Ιράν, όπου η πραγματική του επιρροή παραμένει δύσκολο να μετρηθεί.

Ρεζά Παχλαβί, Ιράν και Τραμπ: επικίνδυνη σύμπλευση;

Ο Ρεζά Παχλαβί έχει επενδύσει πολιτικά στη σχέση του με τους Ρεπουμπλικάνους στις ΗΠΑ, αλλά και σε μια όλο και πιο στενή σύνδεση με το Ισραήλ. Ενώ επιτίθεται στους Δημοκρατικούς, εγκωμιάζει τον Τραμπ και εμφανίζεται σε συντηρητικά φόρουμ και διεθνείς συνδιασκέψεις, ζητώντας σκληρότερη στάση απέναντι στην Τεχεράνη. Παράλληλα, ιρανικά και διεθνή δημοσιεύματα αναφέρουν οργανωμένες, ισραηλινής έμπνευσης καμπάνιες επιρροής στα social media, που προωθούν τον Παχλαβί σε Ιρανούς χρήστες εντός και εκτός χώρας.

Η εικόνα του ενισχύεται και μέσα από φιλικά τηλεοπτικά δίκτυα, όπως το Iran International, την ώρα που οι εμφανίσεις του σε διεθνείς διοργανώσεις –π.χ. στο περιθώριο της Διάσκεψης Ασφαλείας του Μονάχου, όπου υπολογίζεται ότι συγκέντρωσε έως 250.000 υποστηρικτές σε διαδήλωση υπέρ της αλλαγής καθεστώτος– τον καθιστούν, στα μάτια πολλών, de facto πρωταγωνιστή της αντιπολίτευσης. Ωστόσο, η προσκόλλησή του στον Τραμπ κρύβει και ρίσκα: ο Αμερικανός πρόεδρος έχει αφήσει ανοιχτό όλα τα σενάρια, από στρατιωτικά πλήγματα μέχρι συμφωνία με την υφιστάμενη ηγεσία, ενώ έχει αμφισβητήσει δημόσια την πραγματική απήχηση του Παχλαβί μέσα στο Ιράν, ακόμη κι αν τον χαρακτηρίζει «πολύ συμπαθή».

Πέρα από τη γεωπολιτική διάσταση, ανησυχία προκαλεί και το περιεχόμενο του σχεδίου που προωθεί η ομάδα Παχλαβί για τη «μεταβατική φάση» μετά την πτώση του καθεστώτος, το λεγόμενο Iran Prosperity Project. Το σχέδιο προβλέπει έναν ισχυρό μεταβατικό ηγέτη –εύλογα θεωρείται ότι πρόκειται για τον ίδιο– ο οποίος θα συγκεντρώνει εκτεταμένες εξουσίες για λόγους «σταθερότητας» τη στιγμή της αλλαγής. Παρότι υπόσχεται ότι οι Ιρανοί θα κληθούν αργότερα να επιλέξουν ανάμεσα σε «δημοκρατική μοναρχία» και «δημοκρατική δημοκρατία», πολλοί ακτιβιστές φοβούνται ότι οι δομές που προτείνει μπορεί να ανοίξουν τον δρόμο σε μια νέα συγκεντρωτική εξουσία, με άλλο όνομα αλλά παρόμοια λογική, σύμφωνα με το Politico.

Ο ίδιος ο Ρεζά Παχλαβί δεν έχει βρεθεί στο Ιράν εδώ και σχεδόν μισό αιώνα και έχει περάσει το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του στις ΗΠΑ, όπου κατά καιρούς άλλαξε πολιτικό στυλ – από υπέρμαχος της μη βίαιης πολιτικής ανυπακοής έως κεντρικός πόλος ενός κλειστού, επιθετικού μηχανισμού. Το πώς διοικεί σήμερα την οργάνωσή του, χωρίς να απομακρύνει αμφιλεγόμενους συνεργάτες και χωρίς να παίρνει αποστάσεις από την πιο τοξική πτέρυγα των υποστηρικτών του, για πολλούς αναλυτές αποτελεί προειδοποιητικό σημάδι για το πώς θα ασκήσει εξουσία, αν βρεθεί κάποτε στην κορυφή ενός νέου Ιράν.