Τέτοιες μέρες πριν από ακριβώς έναν χρόνο, ο σύμβουλος Εθνικής Ασφάλειας των Ηνωμένων Πολιτειών κατά την πρώτη θητεία του Ντόναλντ Τραμπ (2017-2021), Τζον Μπόλτον, θέλοντας να καταδείξει πως ο Αμερικανός πρόεδρος δεν μπορεί να διεκδικήσει τον θώκο του Λευκού Οίκου για τρίτη φορά, δήλωνε στο γερμανικό τηλεοπτικό δίκτυο ARD πως «δεν είναι και ο Ιούλιος Καίσαρας» που ως δικτάτορας κατέλαβε την εξουσία μετασχηματίζοντας τη Ρωμαϊκή Δημοκρατία σε Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία.
Η αναφορά στον Καίσαρα λειτουργεί ως υπενθύμιση ότι η αρχαία Ρώμη δεν αποτελεί απλώς μακρινή ιστορία, καθώς οι αξίες, τα σύμβολα και οι θεσμοί της εξακολουθούν να καθορίζουν τον τρόπο που οργανώνουν την εξουσία οι σύγχρονες υπερδυνάμεις. Στην περίπτωση δε των Ηνωμένων Πολιτειών, η επιρροή αυτή αποτυπώνεται τόσο στα επίσημα σύμβολα του κράτους όσο και στη θεσμική της δομή, δημιουργώντας έναν αδιάλειπτο δεσμό με τη ρωμαϊκή παράδοση, που τον βλέπει κανείς παντού.
Ο ρωμαϊκός αετός στη Μεγάλη Σφραγίδα των ΗΠΑ
Με αυτή ακριβώς τη σύνδεση καταπιάνεται ως ιστορικός, απόφοιτος του τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας του ΕΚΠΑ, ο Υπουργός Υγείας Άδωνις Γεωργιάδης στο νέο του βιβλίο με τίτλο «Ρώμη: Από την άνοδο στην πτώση – Απλά μαθήματα Ιστορίας» που κυκλοφορεί από την Ελληνική Αγωγή. Όπως αναφέρει χαρακτηριστικά: «Το επίσημο έμβλημα των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής, ο θυρεός που βρίσκεται στη Μεγάλη Σφραγίδα των ΗΠΑ, είναι ο ρωμαϊκός αετός. Όπως ακριβώς στις ρωμαϊκές λεγεώνες το λάβαρο έφερε τον αετό μπροστά και ακολουθούσε η επιγραφή E pluribus unum («Εκ πολλών, ένας»), έτσι και στην αμερικανική περίπτωση συμβολίζεται η ένωση πολλών πολιτειών σε ένα ενιαίο κράτος, διατυπωμένο μάλιστα στα λατινικά και όχι στα αγγλικά».
Και προσθέτει πληροφοριακά: «Αν εξετάσουμε και τον θυρεό του ρωμαϊκού κράτους την εποχή της δημοκρατίας, όλες οι λεγεώνες έφεραν μπροστά το σύμβολο SPQR, τα αρχικά της φράσης Senatus Populus Que Romanus – «Η Σύγκλητος και ο λαός της Ρώμης». Το σύμβολο δεν δήλωνε μόνον εξουσία, δήλωνε νομιμοποίηση. Οι λεγεωνάριοι δεν κατακτούσαν στο όνομα ενός μονάρχη, αλλά «στο όνομα της Συγκλήτου και του λαού της Ρώμης».
Μέχρι τα τέλη του 2ου αιώνα π.Χ., τα στρατεύματα χρησιμοποιούσαν διαφορετικά εμβλήματα (λύκο, ταύρο, άλογο, κάπρο). Μετά τις μεταρρυθμίσεις του στρατηγού και ύπατου της ύστερης Δημοκρατίας Γαΐου Μαρίου, ο αετός καθιερώθηκε ως το αποκλειστικό σύμβολο των λεγεώνων. Σύμφωνα με τον φυσιοδίφη, συγγραφέα και στρατιωτικό Πλίνιο τον Πρεσβύτερο, από εκείνη τη στιγμή και μετά ο αετός καθίσταται το ιερότερο σύμβολο της ρωμαϊκής στρατιωτικής ισχύος».
Οι δεμένες ράβδοι του αμερικανικού θυρεού
Στη βάση του αμερικανικού θυρεού συναντάμε επίσης το fascio (fasces), μια δέσμη από ξύλινα ραβδιά δεμένα μεταξύ τους με κορδόνι, πάνω στην οποία συχνά τοποθετείται και ένα τσεκούρι. Στην αρχαία Ρώμη, το σύμβολο αυτό χρησιμοποιούνταν από τους υπάτους και τους πραίτορες ως ένδειξη εξουσίας και αυθεντίας· τα ραβδιά αντιπροσώπευαν την ενότητα και τη δύναμη του κράτους, ενώ το τσεκούρι υπογράμμιζε την ικανότητα επιβολής νόμου και ποινής.
Η δέσμη των ραβδιών που είναι δεμένα μαζί υποδηλώνει ότι ενώ ένα μόνο ραβδί μπορεί εύκολα να σπάσει, η ενότητα πολλών ραβδιών δημιουργεί ακατάλυτη δύναμη. Πρόκειται δηλαδή για ένα σύμβολο συλλογικής ισχύος και αρμονίας μέσα στην πολιτεία. Δίπλα στο fascio εμφανίζεται επίσης φύλλο δρυός, το οποίο στην αρχαία Ρώμη συνδεόταν με την ανδρεία και την αρετή. Ο δρυς θεωρούνταν ιερό δέντρο των Ρωμαίων και συχνά χρησιμοποιούνταν για να τιμήσει τους γενναίους πολίτες και στρατιώτες. Αργότερα, η λέξη fascio («δεμάτι») πέρασε στην ιταλική γλώσσα και έδωσε την ονομασία του κινήματος των Φάσι, το οποίο έγινε γνωστό ως φασισμός, καθιστώντας και με αυτό τον τρόπο σαφές, πώς ένα αρχαίο σύμβολο εξουσίας και ενότητας επηρέασε και τη σύγχρονη πολιτική ιστορία πέρα από τη Ρώμη. Οπότε το σύμβολο με το δεμάτι και στον θυρεό των ΗΠΑ δεν είναι απλώς διακοσμητικό, αλλά συνδέει άμεσα την αμερικανική εικονογραφία με την αρχαία ρωμαϊκή παράδοση εξουσίας, ανδρείας και συλλογικής δύναμης. «Συνεπώς, ο επίσημος θυρεός της σημερινής υπερδύναμης αποτελεί κατ’ ουσίαν σύνθεση ρωμαϊκών συμβόλων» γράφει ο κ. Γεωργιάδης.
Ο Καπιτωλίνος λόφος και το Καπιτώλιο
Εξίσου εντυπωσιακή όμως είναι και η θεσμική συνέχεια που συνδέει την αρχαία Ρώμη με τις Ηνωμένες Πολιτείες: το νομοθετικό σώμα της σύγχρονης υπερδύναμης, το Κογκρέσο, συνεδριάζει στο Καπιτώλιο, ένα κτίριο που δεν φέρει τυχαία το όνομά του. Η ονομασία παραπέμπει ευθέως στον Καπιτωλίνο λόφο, τον πιο ιερό λόφο της αρχαίας Ρώμης, όπου βρισκόταν η Σύγκλητος, το ανώτατο νομοθετικό και συμβουλευτικό όργανο της Ρωμαϊκής Δημοκρατίας. Ο λόφος αποτελούσε σημείο αναφοράς για τη ρωμαϊκή εξουσία, τη θρησκεία και τη δημόσια ζωή, και η παρουσία του Κογκρέσου στον χώρο αυτό αντιπροσωπεύει μια συμβολική σύνδεση με τις αρχές της δημοκρατίας και του κράτους δικαίου που ανέδειξε η Ρώμη. Σημειωτέον πως και το αμερικανικό Καπιτώλιο, βρίσκεται στην ομώνυμη κορυφή του λόφου του Καπιτωλίου της Ουάσιγκτον.
Μάλιστα όπως μας πληροφορεί το βιβλίο, στη σύγχρονη Ρώμη, η κεντρική πλατεία του λόφου, η Piazza del Campidoglio, αποτελεί έργο της Αναγέννησης και σχεδιάστηκε με πρωτοβουλία του πάπα Παύλου Γ΄, ξεκινώντας το 1536 μ.Χ., με σκοπό να αναδείξει τον λόφο ως σημείο πολιτικής και πολιτιστικής σημασίας. Στο κέντρο της πλατείας δεσπόζει ο ανδριάντας του Μάρκου Αυρηλίου, ενός από τους πιο σημαντικούς αυτοκράτορες της Ρώμης, ο οποίος θεωρείται υπόδειγμα σοφίας, ανδρείας και ηγετικής αρετής.
Το Καπιτώλιο των Ηνωμένων Πολιτειών λοιπόν δεν λειτουργεί απλώς ως χώρος νομοθεσίας. Η ονομασία και η συμβολική της τοποθέτηση, φέρνουν στο σήμερα την ιδέα της Ρώμης ως θεμέλιο για τη διοίκηση, τη δικαιοσύνη και τη θεσμική συνέχεια, αναδεικνύοντας πώς οι σύγχρονοι θεσμοί αντλούν έμπνευση από αιώνες ιστορίας και πολιτικής παράδοσης.
Η Γερουσία των μεν και των δε
Οι ομοιότητες όμως δεν σταματούν εδώ. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, το ισχυρότερο πολιτειακό όργανο φέρει το όνομα Γερουσία (Senate), μια επιλογή που προφανώς δεν είναι τυχαία: η λέξη προέρχεται απευθείας από τη λατινική Senatus, το ανώτατο συμβουλευτικό σώμα της αρχαίας Ρώμης, όπου οι πιο έμπειροι και σεβαστοί πολίτες συμμετείχαν στη διακυβέρνηση της πόλης – κράτους.
Ο χώρος συνεδρίασης του Κογκρέσου, το Καπιτώλιο, συνδέεται συμβολικά με τον Καπιτωλίνο λόφο, τον ιερό λόφο της Ρώμης και τόπο συνάθροισης της Ρωμαϊκής Συγκλήτου, ενισχύοντας έτσι τη φαντασιακή αλλά και θεσμική συνέχεια ανάμεσα στην αρχαία δημοκρατία και το σύγχρονο πολιτειακό σύστημα της αντίπερα όχθης του Ατλαντικού. Άλλωστε και η ίδια η δομή των ΗΠΑ αντικατοπτρίζει έντονα την ρωμαϊκή πολιτειακή παράδοση: οι διακριτές εξουσίες (εκτελεστική, νομοθετική και δικαστική), η ύπαρξη ενός ανώτατου νομοθετικού σώματος με βαρύνοντα ρόλο, η έμφαση στο κράτος δικαίου και η σημασία της συμμετοχής των πολιτών, όλα δείχνουν πόσο βαθιά η Ρώμη ενέπνευσε την οργάνωση του σύγχρονου αμερικανικού κράτους.
Οι Ρεπουμπλικάνοι της «Res Publica»
Ακόμη και στο επίπεδο των πολιτικών κομμάτων, η κληρονομιά της Ρώμης είναι εμφανής στις Ηνωμένες Πολιτείες, όπου κυριαρχούν δύο βασικά κόμματα: οι Ρεπουμπλικάνοι και οι Δημοκρατικοί. Η ονομασία «Ρεπουμπλικάνοι» (στους οποίους ανήκει και ο Ντόναλντ Τραμπ) προέρχεται από τον λατινικό όρο Res Publica, που ήταν η επίσημη ονομασία του πολιτεύματος της Ρώμης και κυριολεκτικά σημαίνει «δημόσια υπόθεση» ή «κοινή υπόθεση». Μέσα από αυτό το στοιχείο φαίνεται πως οι Αμερικανοί ιδρυτές ήθελαν να συνδέσουν την ιδέα του κράτους με την αρχαία έννοια του κοινού καλού και της συλλογικής ευθύνης, ενσωματώνοντας τη ρωμαϊκή πολιτική φιλοσοφία στην οργάνωση της νέας δημοκρατίας τους.
Ο Caesar που έγινε Kaiser
Η ιστορική επιρροή της Ρώμης δεν περιορίζεται όμως στις ΗΠΑ. Η ίδια η έννοια του κράτους και της αυτοκρατορικής εξουσίας μετασχηματίστηκε και συνεχίστηκε ανά τους αιώνες. Από την αρχαία Ρώμη πέρασε στην Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία (το γνωστό μας Βυζάντιο), στη συνέχεια στον αυτοκρατορικό θεσμό του Καρλομάγνου και του Όθωνα του Μέγα, και αργότερα στην Αγία Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, από την οποία προέκυψε και ο τίτλος Kaiser στη Γερμανία, που προέρχεται απευθείας από το Caesar (Καίσαρας).
Η ίδια η επιρροή φτάνει ακόμα και στη Ρωσία, όπου οι τσάροι θέλησαν να παρουσιαστούν ως διάδοχοι της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας· εκεί, ο τίτλος Tsar προέρχεται επίσης από το όνομα Καίσαρας και υποδηλώνει την ίδια ιδέα αυτοκρατορικής εξουσίας. Όλες αυτές οι παραδόσεις δείχνουν ξεκάθαρα πόσο βαθιά έχει επηρεάσει η Ρώμη την πολιτική γλώσσα, τα σύμβολα της εξουσίας και τη θεσμική οργάνωση σε όλο τον κόσμο· από την αρχαία δημοκρατία της Ρώμης έως τις σύγχρονες υπερδυνάμεις, η ρωμαϊκή κληρονομιά παραμένει ζωντανή, όχι ως μουσειακό στοιχείο, αλλά ως θεμέλιο της πολιτικής πραγματικότητας.
