ΕΕ – NATO σε λεπτή ισορροπία: πώς η ρήτρα αμοιβαίας άμυνας 42.7 αλλάζει το παιχνίδι χωρίς να «σπάει» το Άρθρο 5

Η ΕΕ ανοίγει για πρώτη φορά σοβαρά τη συζήτηση για το πώς λειτουργεί στην πράξη η ρήτρα αμοιβαίας άμυνας της, προσπαθώντας να τη διευκρινίσει χωρίς να «πατήσει» πάνω στις αρμοδιότητες του NATO. Η συζήτηση αναζωπυρώθηκε στην άτυπη σύνοδο στην Κύπρο, όπου η Λευκωσία –χώρα‑μέλος της ΕΕ αλλά όχι του NATO– ζήτησε ξεκάθαρους κανόνες ενεργοποίησης του Άρθρου 42.7 των Συνθηκών, μετά και τα ιρανικά πλήγματα με drones στο έδαφός της στις πρώτες ημέρες του πολέμου στη Μέση Ανατολή.

Η πρόεδρος της Κομισιόν Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν επισήμανε ότι η Συνθήκη είναι «πολύ σαφής ως προς το τι» προβλέπει το Άρθρο 42.7 –υποχρέωση των κρατών να βοηθήσουν ένα μέλος που δέχεται επίθεση– αλλά «όχι σαφής ως προς το πότε και ποιος κάνει τι». Το ίδιο άρθρο δεν επιβάλλει ρητά στρατιωτική απάντηση, αλλά μιλά για «υποχρέωση παροχής βοήθειας και συνδρομής με όλα τα μέσα που διαθέτουν» τα κράτη‑μέλη, κάτι που μπορεί να σημαίνει από διπλωματική υποστήριξη μέχρι τεχνική, ιατρική, πολιτική ή και στρατιωτική βοήθεια. Η εμπειρία της Γαλλίας το 2015, όταν ενεργοποίησε τη ρήτρα μετά τις τρομοκρατικές επιθέσεις στο Παρίσι, έδειξε ότι νομικά οι υπόλοιποι «26» έχουν υποχρέωση ουσιαστικής –και όχι συμβολικής– αντίδρασης, αλλά χωρίς σαφή διαδικαστικό οδηγό για το πώς στήνεται αυτό στην πράξη.

ΕΕ, NATO και ο φόβος «επικάλυψης» στην άμυνα

Την ώρα που η Κύπρος πιέζει για αποσαφήνιση του Άρθρου 42.7, χώρες της πρώτης γραμμής απέναντι στη Ρωσία ανησυχούν μήπως η ενίσχυση της ρήτρας αμοιβαίας άμυνας της ΕΕ δημιουργήσει σύγχυση ή επικάλυψη με το Άρθρο 5 του NATO, που αποτελεί τον σκληρό πυρήνα της συλλογικής άμυνας της Συμμαχίας. Για να τους καθησυχάσει, ο Κύπριος υπουργός Εξωτερικών Κωνσταντίνος Κόμπος τόνισε ότι το 42.7 «δεν αφορά την άμυνα, συμφωνώ με αυτό, αφορά την αμοιβαία συνδρομή», αποσυνδέοντας έτσι τη ρήτρα από την αυτόματη στρατιωτική εμπλοκή. Ανώτερος διπλωμάτης της ΕΕ ξεκαθάρισε ότι τα θεσμικά όργανα της Ένωσης «δεν έχουν ρόλο, εκτός αν τα κράτη‑μέλη τους αναθέσουν τέτοιο ρόλο», και ότι σε κάθε περίπτωση αυτό «δεν γίνεται εις βάρος των υποχρεώσεων που έχουν τα κράτη‑μέλη του NATO προς τη Συμμαχία».

Σύμφωνα με τον Κόμπο, τα έγγραφα του Συμβουλίου της ΕΕ τονίζουν πως όταν υπάρχει επίθεση σε έδαφος κράτους‑μέλους, τα υπόλοιπα 26 έχουν νομική υποχρέωση να αντιδράσουν με ουσιαστικό τρόπο. Ωστόσο, έγγραφο της Κομισιόν καταγράφει ότι «δεν υπάρχει μηχανισμός ή σαφήνεια» για το πώς ακριβώς ενεργοποιείται η ρήτρα, ποιος απευθύνεται σε ποιον και ποια είναι τα βήματα που ακολουθούν. Γι’ αυτό και, όπως σημειώνει το ρεπορτάζ, υπάρχει μια ευρύτερη προσπάθεια να μπει τάξη και ακρίβεια στη λειτουργία του 42.7 –κάτι που ζήτησαν δημόσια τόσο η φον ντερ Λάιεν όσο και ο Γερμανός καγκελάριος Φρίντριχ Μερτς, μαζί με άλλους ηγέτες.

ΕΕ – NATO: παράλληλες αλλά συμπληρωματικές δεσμεύσεις

Στην άτυπη σύνοδο στην Κύπρο, ο Πολωνός πρωθυπουργός Ντόναλντ Τουσκ εξέφρασε στήριξη στην προσπάθεια να «δουλέψει» στην πράξη το Άρθρο 42.7, σύμφωνα με ανώτερο αξιωματούχο της ΕΕ στη Λευκωσία. Ο Κύπριος πρόεδρος Νίκος Χριστοδουλίδης παρουσίασε στους ομολόγους του συγκεκριμένες ιδέες για το πώς θα μπορούσε να οργανωθεί η ενεργοποίηση της ρήτρας και η συντονισμένη ανταπόκριση των κρατών‑μελών, ιδίως για χώρες που –όπως η Κύπρος– μένουν εκτός NATO και άρα δεν καλύπτονται από το Άρθρο 5.

Παράλληλα, όμως, ο Τουσκ και άλλοι ηγέτες εμφανίζονται πολύ προσεκτικοί απέναντι στην προοπτική η ΕΕ να αναλάβει έναν «μεγάλο» ρόλο στην άμυνα, έναν τομέα που παραδοσιακά ανήκει στο NATO και στις εθνικές κυβερνήσεις. Η ισορροπία που αναζητείται είναι να γίνει πιο σαφές πώς λειτουργεί η ευρωπαϊκή ρήτρα αμοιβαίας συνδρομής, χωρίς αυτό να ερμηνευτεί ως παράλληλο –ή ανταγωνιστικό– σύστημα συλλογικής άμυνας απέναντι στη ρωσική ή άλλη απειλή. Με άλλα λόγια, το μήνυμα από τις Βρυξέλλες είναι ότι η ενίσχυση του 42.7 έρχεται να «συμπληρώσει» και όχι να υπονομεύσει την κεντρική δομή ασφάλειας που παρέχει το NATO στην ευρωπαϊκή ήπειρο.