Πώς έχει αλλάξει το προφίλ του δράστη μαζικών πυροβολισμών

Οι μαζικοί πυροβολισμοί που σημαδεύουν ολοένα και συχνότερα σχολεία, εκκλησίες και δημόσιους χώρους δεν γεννιούνται πια στο κενό, αλλά μέσα σε ένα σκοτεινό, ψηφιακό οικοσύστημα θαυμασμού των δραστών, που τρέφεται από αλγορίθμους, meme και διαδικτυακές κοινότητες true crime. Οι δράστες γίνονται όλο και πιο νέοι, βαθιά βυθισμένοι σε online υποκουλτούρες όπου οι προηγούμενες επιθέσεις εξιδανικεύονται, αποδομούνται καρέ-καρέ και μετατρέπονται σε «σενάρια» προς αντιγραφή.

Μέχρι πρόσφατα, το «προφίλ» του μαζικού δολοφόνου θύμιζε μεσήλικα άνδρα σε προσωπική κρίση, συχνά μετά από διαζύγιο ή απώλεια εργασίας, που έβλεπε στους πυροβολισμούς μια βίαιη, τελική πράξη εκδίκησης και αυτοκαταστροφής. Τα τελευταία χρόνια όμως εμφανίζεται ένα νέο, ανησυχητικό μοντέλο: έφηβοι και νεαροί ενήλικες, βαθιά συνδεδεμένοι με online δίκτυα, που βλέπουν μια μαζική ένοπλη επίθεση ως τη μόνη «σημαίνουσα» πράξη σε έναν κόσμο που αντιλαμβάνονται ως κενό νοήματος.

Η βία εδώ δεν λειτουργεί ως μέσο για ένα πολιτικό ή ιδεολογικό σκοπό, αλλά ως «τελικός προορισμός», μια παρανοϊκή απόπειρα να χαραχτεί το όνομα του δράστη στη συλλογική μνήμη. Οι δράστες δεν προσπαθούν να αλλάξουν τον κόσμο· προσπαθούν να φανούν, έστω για τελευταία φορά, με τους δικούς τους όρους, μπροστά σε ένα ψηφιακό κοινό που έχουν ήδη «εκπαιδεύσει» να τους κοιτάζει.

Όταν οι πυροβολισμοί ξεκινούν από μια οθόνη

Στην Τumbler Ridge του Καναδά, μια 18χρονη σκότωσε πρώτα τη μητέρα και τον ετεροθαλή αδελφό της και στη συνέχεια άνοιξε πυρ σε σχολείο που φοιτούσε παλαιότερα, δολοφονώντας πέντε μαθητές και μία εκπαιδευτικό. Πίσω από τους πυροβολισμούς αποκαλύφθηκε μια ζοφερή ψηφιακή διαδρομή: παιχνίδι στο Roblox που αναπαριστούσε σχολική σφαγή, TikTok με βίντεο μαζικών δολοφόνων, συμμετοχή σε gore φόρουμ με ωμές σκηνές βίας, αλλά και εμμονική ενασχόληση με προφίλ άλλης ανήλικης δράστριας σχολικής επίθεσης στις ΗΠΑ.

Σε άλλη υπόθεση, στη Μινεάπολη, 23χρονη άνοιξε πυρ μέσα από τα παράθυρα καθολικής εκκλησίας την ώρα της Θείας Λειτουργίας, σκοτώνοντας δύο παιδιά και τραυματίζοντας πάνω από 20 ανθρώπους, ενώ είχε φράξει με ξύλα εξόδους κινδύνου. Στα όπλα της ήταν χαραγμένα αποσπάσματα από τους δολοφόνους του Columbine και σύμβολα άλλης επίθεσης στην Κριμαία, ενώ online ημερολόγιο που παρουσίασε σε κανάλι του YouTube χαρακτήριζε την επίθεση «αριστούργημά» της, λες και οι πυροβολισμοί ήταν σκηνοθετημένο φινάλε ενός ψηφιακού ρόλου.

Η βιομηχανία των μαζικών πυροβολισμών και οι αλγόριθμοι

Στο επίκεντρο βρίσκεται η λεγόμενη true crime community, μια διαδικτυακή «φαν κοινότητα» γύρω από μαζικούς δολοφόνους, που απλώνεται από το Tumblr και το TikTok μέχρι το Discord, το Telegram και gaming πλατφόρμες όπως το Roblox. Εκεί, οι δράστες αποκτούν κάτι σαν «άγια» ή cult status, το υλικό των επιθέσεων αναλύεται καρέ-καρέ, fan art και meme αναπαράγουν ξανά και ξανά τα πρόσωπα και τα σύμβολα, δημιουργώντας ένα κλειστό, κυνικό σύμπαν όπου οι πυροβολισμοί μετατρέπονται σε αφήγημα με πρωταγωνιστές και «θαυμαστές».

Έρευνες έχουν συνδέσει τουλάχιστον επτά σχολικές επιθέσεις στις ΗΠΑ από το 2024 και μετά με αυτή την κοινότητα, καταγράφοντας «αλυσίδες» δραστών που εμπνέονται ο ένας από τον άλλο, αναφέρονται μεταξύ τους online ή γράφουν τα ονόματα προηγούμενων δολοφόνων στα όπλα τους. Το φαινόμενο περιγράφεται ως «memetic violence»: κάθε επίθεση παράγει νέο περιεχόμενο, σύμβολα και αστεία για εσωτερική κατανάλωση, τα οποία, με τη σειρά τους, ωθούν τον επόμενο επίδοξο δράστη να προσθέσει το δικό του «κεφάλαιο» στην αρρωστημένη μυθολογία των πυροβολισμών.

Βία στην εποχή των αλγορίθμων και της τεχνητής νοημοσύνης

Η μετάβαση από την κλασική ενημέρωση στο σημερινό attention economy σημαίνει ότι ο έφηβος σε κρίση δεν χρειάζεται καν να ψάξει σκοτεινό υλικό· οι πλατφόρμες τού σερβίρουν ό,τι κρατά περισσότερο το βλέμμα του. Ένα φαινομενικά «αθώο» βίντεο για το Columbine μπορεί να οδηγήσει σε Reddit thread, σε fan edit στο Tumblr και, τελικά, σε κλειστό Telegram κανάλι όπου κάποιος ανεβάζει κατόψεις σχολείων, πάντα με το πρόσχημα του «χιούμορ» ή του «ενδιαφέροντος για αρχιτεκτονική».

Την ίδια στιγμή, ακόμα και όταν αυτόματα συστήματα εντοπίζουν ανησυχητικά σήματα, η αλυσίδα προστασίας σπάει. Στην υπόθεση του Tumbler Ridge, συνομιλίες της δράστιδας με chatbot της OpenAI, όπου περιέγραφε σενάρια ένοπλης βίας, φέρεται να επισημάνθηκαν από τα συστήματα ασφαλείας, όμως, έπειτα από εσωτερική συζήτηση, αποφασίστηκε να μη γίνει ειδοποίηση στις Αρχές· ο λογαριασμός απλώς αποκλείστηκε, χωρίς να προληφθούν οι πραγματικοί πυροβολισμοί που ακολούθησαν.

Τι μπορεί να γίνει και από ποιον

Οι ειδικοί τονίζουν ότι δεν υπάρχει μία, εύκολη λύση για να σταματήσει το κύμα των μαζικών πυροβολισμών, καθώς το φαινόμενο διαπλέκεται με ψυχική υγεία, πρόσβαση σε όπλα, κοινωνική απομόνωση και online ριζοσπαστικοποίηση. Ωστόσο, ζητούν επένδυση σε σχολικούς συμβούλους, ομάδες αξιολόγησης απειλής, πιο αποτελεσματικές διαδικασίες προσωρινής κατάσχεσης όπλων σε περιπτώσεις κρίσης και, ταυτόχρονα, πολύ πιο αυστηρή εποπτεία των ψηφιακών πλατφορμών.

Εφόσον εφαρμογές όπως το TikTok μπορούν να εντοπίζουν μέσα σε δευτερόλεπτα ποιο τραγούδι ή ποια εικόνα γίνεται viral, οι ίδιοι ειδικοί θέτουν το ερώτημα γιατί να μη μπορούν να αναχαιτίζουν, πριν γίνουν θύελλα, τη δόξα γύρω από τους μαζικούς πυροβολισμούς, να επιβραδύνουν το resharing βίντεο επιθέσεων και να «πνίγουν» γνωστό βίαιο περιεχόμενο ώστε να μην επανεμφανίζεται. Σε έναν κόσμο όπου «ο αλγόριθμος ξέρει», το διακύβευμα πλέον είναι αν η κοινωνία, οι πλατφόρμες και οι θεσμοί θα αποφασίσουν να δράσουν πριν ο επόμενος έφηβος πατήσει τη σκανδάλη.