Η Πολωνία ανοίγει νέο μέτωπο απέναντι στη Ρωσία, ετοιμάζοντας επίσημη απαίτηση πολεμικών αποζημιώσεων για τα εγκλήματα της σοβιετικής περιόδου, την ώρα που παραμένει ανοιχτή η διεκδίκηση 1,3 τρισ. ευρώ από τη Γερμανία για τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Η νέα «ανατολική έκθεση» που έχει παραγγείλει η κυβέρνηση του Ντόναλντ Τουσκ αναμένεται να αποτιμήσει όχι μόνο τα άμεσα θύματα των σοβιετικών εγκλημάτων, όπως η σφαγή του Κατίν, αλλά και τις μακροπρόθεσμες οικονομικές και κοινωνικές απώλειες από την τετρακονταετή σοβιετική κυριαρχία στην Πολωνία. Ο επικεφαλής του ινστιτούτου, Μπάρτοζ Γκοντέκ, προειδοποιεί ότι η έρευνα θα είναι πολύ πιο εκτεταμένη από εκείνη για τα ναζιστικά εγκλήματα, καθώς εκτείνεται μέχρι και τον Ψυχρό Πόλεμο, με σοβαρά εμπόδια στην πρόσβαση σε ρωσικά αρχεία που έχουν παραχαραχθεί ή καταστραφεί.
Την ίδια στιγμή, η Βαρσοβία καταγγέλλει ότι η Ρωσία κλιμακώνει έναν ευρύ υβριδικό πόλεμο: από την εισβολή ρωσικών drones στον πολωνικό εναέριο χώρο τον Σεπτέμβριο μέχρι το κύμα κυβερνοεπιθέσεων και συλλήψεων υπόπτων για κατασκοπεία υπέρ της Μόσχας. Η πρωτοβουλία Τουσκ παρουσιάζεται από ιστορικούς και πολιτικούς ως διπλής στόχευσης: αφενός να αντικρούσει τη ρωσική εκστρατεία παραπληροφόρησης, αφετέρου να αποδείξει στην κοινή γνώμη ότι και η σημερινή φιλοευρωπαϊκή κυβέρνηση υπερασπίζεται τα πολωνικά συμφέροντα, και δεν αφήνει το πεδίο στο εθνικιστικό κόμμα Νόμος και Δικαιοσύνη (PiS).
Η Ρωσία ξαναγράφει την ιστορία της Πολωνίας
Η κίνηση της Πολωνίας συνδέεται άμεσα με τη νέα αναθεωρητική ρητορική του Βλαντίμιρ Πούτιν μετά την εισβολή στην Ουκρανία, που συχνά στοχοποιεί την Πολωνία. Ο πρόεδρος της ρωσικής Δούμας Βιατσεσλάβ Βολόντιν έφτασε να υποστηρίξει το 2023 ότι η Βαρσοβία πρέπει να πληρώσει 750 δισ. δολάρια στη Ρωσία για την «απελευθέρωσή» της στο τέλος του πολέμου, ενώ ο επικεφαλής των ρωσικών ομοσπονδιακών αρχείων, Αντρέι Αρτίζοφ, επικαλέστηκε μελέτη που δήθεν αποδεικνύει ότι η Πολωνία υπονόμευσε τις σοβιετικές προσπάθειες συνεννόησης με τη Βρετανία και τη Γαλλία πριν από το 1939 – κατηγορία που η Βαρσοβία απορρίπτει κατηγορηματικά. Παράλληλα, η Μόσχα, αν και το 2010 αναγνώρισε ότι ο Στάλιν διέταξε τη σφαγή περίπου 22.000 Πολωνών αξιωματικών και πολιτών στο Κατίν, επιχειρεί σήμερα να θολώσει εκ νέου τα νερά, προβάλλοντας επιλεκτικές «αναγνώσεις» της ιστορίας.
Για τον ιστορικό Πάβεου Μάχτσεβιτς, η ανάθεση της «ανατολικής έκθεσης» αποσκοπεί στο να δοθεί επιστημονική, τεκμηριωμένη απάντηση σε αυτή την εκστρατεία παραχάραξης. Ταυτόχρονα, όπως σημειώνει, ο Τουσκ θέλει να αποδείξει ότι δεν είναι μόνο η δεξιά και το PiS που νοιάζονται για τα τραύματα της χώρας, επιχειρώντας να αφαιρέσει από την αντιπολίτευση το μονοπώλιο του σκληρού πατριωτικού λόγου απέναντι στη Ρωσία και τη Γερμανία.
Ανάμεσα σε Ρωσία και Γερμανία
Η εκκρεμότητα των επανορθώσεων από τη Γερμανία περιπλέκει ακόμη περισσότερο το γεωπολιτικό παιχνίδι στο οποίο βρίσκεται εγκλωβισμένη η Πολωνία. Η Βαρσοβία απαιτεί από το 2022 αποζημιώσεις 1,3 τρισ. ευρώ για τις καταστροφές του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, αλλά το Βερολίνο επιμένει ότι το ζήτημα έχει κλείσει νομικά, επιχειρώντας αντί για χρήματα μικρά «χειρονομιακά» βήματα, όπως η δέσμευση για ανέγερση πολωνικού μνημείου στο Βερολίνο και η επιστροφή λεηλατημένων πολιτιστικών θησαυρών. Ο καγκελάριος Φρίντριχ Μερτς αποφεύγει να μιλήσει για ποσά, διαβεβαιώνοντας όμως ότι η κυβέρνησή του αναγνωρίζει την «ιστορική ευθύνη» της Γερμανίας έναντι της Πολωνίας.
Το PiS, με πρωταγωνιστή τον Άρκαδιους Μουλάρτσικ που είχε ηγηθεί της διεκδίκησης από τη Γερμανία, κατηγορεί τον Τουσκ ότι χρησιμοποιεί τώρα το μέτωπο με τη Ρωσία για να καλύψει το «αδιέξοδο» στις συνομιλίες με το Βερολίνο. Κατά το PiS, η απαίτηση επανορθώσεων από τη Μόσχα ήταν πάντα στο πλάνο, αλλά θα έπρεπε να έρθει αργότερα, αφού πρώτα ασκηθεί η μέγιστη πίεση στη Γερμανία. Την ίδια ώρα, ο πρόεδρος της χώρας, Καρόλ Ναβρότσκι –ιστορικός και επιλογή του PiS– συνεχίζει να πιέζει ανοιχτά το Βερολίνο, δηλώνοντας πρόσφατα στο Άουσβιτς ότι «η Γερμανία δεν έχει πληρώσει ακόμη για τα εγκλήματα του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου» και ότι έτσι «δεν χτίζεται ένας κόσμος ειρήνης».
Σύμφωνα με την καγκελαρία του Τουσκ, η Πολωνία βρίσκεται «στην αρχή αυτού του ταξιδιού» για την πλήρη καταγραφή των σοβιετικών εγκλημάτων, ενώ ταυτόχρονα είναι «η τελευταία ευκαιρία» να συγκεντρωθούν μαρτυρίες από ανθρώπους που έζησαν την εποχή της σοβιετικής κυριαρχίας και γερνούν, όπως γράφουν οι Financial Times.
Ο Γκοντέκ διευκρινίζει ότι πέρα από τα εγκλήματα πολέμου, η ομάδα του θα προσπαθήσει να υπολογίσει και την απώλεια πληθυσμού και εδαφών στα ανατολικά μετά το 1945, καθώς και το κόστος της «σοβιετικής συστημικής επικυριαρχίας» στην οικονομία και την κοινωνία της Πολωνίας.
