Ο Ρεζά Παχλαβί, γιος του τελευταίου Σάχη του Ιράν, επιχειρεί ξανά να τοποθετήσει τον εαυτό του ως «ηγέτη εν αναμονή» μιας μελλοντικής μετα-θεοκρατικής εποχής στη χώρα. Πατώντας πάνω στο νέο κύμα αντικαθεστωτικών διαδηλώσεων και τη σκληρή καταστολή στην Ισλαμική Δημοκρατία, ο εξόριστος πρίγκιπας επενδύει σε λόμπινγκ στη Δύση, σε μια επιθετική ψηφιακή καμπάνια και σε νοσταλγικές αφηγήσεις για την προεπαναστατική μοναρχία.
Παρά το ότι δεν έχει πατήσει στο Ιράν εδώ και πέντε δεκαετίες, ο Παχλαβί εμφανίζεται πλέον με αυξημένη αυτοπεποίθηση: από ένα σχεδόν αθόρυβο μέλος της ιρανικής διασποράς στην Ουάσινγκτον, πέρασε στην πρωτοβουλία για ένα 169σέλιδο «σχέδιο μετάβασης» που προβλέπει «Εθνικό Συμβούλιο Εξέγερσης» και προσωρινή εκτελεστική επιτροπή, με τον ίδιο να φέρει τον τίτλο «Ηγέτης της Εθνικής Εξέγερσης». Την ίδια στιγμή, βίντεο από διαδηλώσεις στο εσωτερικό της χώρας καταγράφουν συνθήματα όπως «Ζήτω ο Σάχης» και «Αυτή είναι η τελευταία μάχη, ο Παχλαβί επιστρέφει», εικόνα που όμως πολλοί αναλυτές θεωρούν δύσκολο να μετρηθεί ως πραγματική εκλογική επιρροή.
Ιράν – Παχλαβί: η επιστροφή του ονόματος
Οι πρόσφατες κινητοποιήσεις στο Ιράν, το κλίμα φθοράς της ισλαμικής ηγεσίας και η στροφή του Ντόναλντ Τραμπ από τις απειλές στρατιωτικής δράσης σε νέες συνομιλίες με την Τεχεράνη, άνοιξαν για τον Παχλαβί ένα παράθυρο ευκαιρίας. Σύμβουλός του στη Βρετανία υποστηρίζει ότι ο πρίγκιπας έχει οργανώσει «κύτταρα» εντός της χώρας που μπορούν να ενεργοποιήσουν εκστρατείες πολιτικής ανυπακοής, ενώ η ομάδα του επιδιώκει συναντήσεις με Αμερικανούς νομοθέτες και ξένους διπλωμάτες, με επόμενο σταθμό τη Διάσκεψη Ασφαλείας του Μονάχου. Ωστόσο, ακόμη και σκληροί «γεράκια» στο Κογκρέσο, όπως ο Λίντσεϊ Γκράχαμ, αποφεύγουν να τον υιοθετήσουν ως επίσημο διάδοχο, επιμένοντας ότι τον επόμενο ηγέτη πρέπει να τον επιλέξει ο ιρανικός λαός.
Στο εσωτερικό, η εικόνα του ονόματος Παχλαβί παραμένει βαθιά διχαστική: η μνήμη της διαβόητης μυστικής αστυνομίας SAVAK και των κατηγοριών για διαφθορά της μοναρχίας βαραίνουν ακόμη την οικογενειακή κληρονομιά. Παράλληλα, για χρόνια δορυφορικά αντιπολιτευτικά κανάλια της διασποράς πρόβαλαν ρομαντικοποιημένα ντοκιμαντέρ για την εποχή του Σάχη, «γυαλίζοντας» την εικόνα της δυναστείας σε μια κοινωνία που σήμερα ασφυκτιά από οικονομική κρίση και έλλειψη μεταρρυθμίσεων. Στα μάτια πολλών ειδικών, ο Παχλαβί μοιάζει «ο σημαιοφόρος μιας νοσταλγίας» περισσότερο παρά ο ηγέτης μιας συγκροτημένης αντιπολίτευσης, παρότι ορισμένοι τον θεωρούν πλέον «την καλύτερη διαθέσιμη επιλογή» σε ένα εξαιρετικά φτωχό σε εναλλακτικές πολιτικό τοπίο.
«Ιράν – Παχλαβί» και οι σκιές της ξένης επιρροής
Καθοριστικό στοιχείο στο αφήγημα γύρω από τον Παχλαβί είναι το πλέγμα στήριξης που φαίνεται να αναπτύσσεται στο εξωτερικό – ιδίως στο Ισραήλ, τον μεγάλο περιφερειακό αντίπαλο του Ιράν. Ο ίδιος δεσμεύεται ότι θα αναγνωρίσει «αμέσως» το Ισραήλ αν αναλάβει την εξουσία, ενώ ταξίδεψε στη χώρα το 2023, συναντώντας τον Μπενιαμίν Νετανιάχου και διακηρύσσοντας πως οι Ιρανοί «απορρίπτουν τις δολοφονικές, αντι-ισραηλινές και αντισημιτικές πολιτικές του καθεστώτος». Ισραηλινοί αναλυτές εξηγούν ότι αυτή η πλήρης ανατροπή της υφιστάμενης ιρανικής γραμμής καθιστά τον Παχλαβί ελκυστικό σε μέρος του πολιτικού συστήματος του Τελ Αβίβ.
Ταυτόχρονα, ερευνητές του Citizen Lab στο Τορόντο αποκάλυψαν δίκτυο άνω των 50 λογαριασμών στα κοινωνικά δίκτυα, πιθανότατα συνδεδεμένων με το Ισραήλ, που διέδιδαν παραπλανητικό, συχνά παραγόμενο από AI, υλικό υπέρ μιας νέας επανάστασης στο Ιράν και ευνοϊκό για τον Παχλαβί. Μεγάλο ισραηλινό μέσο εντόπισε επίσης δίκτυο περσόφωνων λογαριασμών που προωθούν συντονισμένα τον εξόριστο πρίγκιπα, με πηγές πληροφοριών να το αποδίδουν σε κρατικά κέντρα ισχύος. Αυτή η ψηφιακή «υπερπροβολή», σε συνδυασμό με την εκρηκτική άνοδο εκατομμυρίων ακολούθων στον λογαριασμό του στο Instagram – πολλοί από τους οποίους θεωρούνται ύποπτοι ως ψεύτικοι – τροφοδοτεί τον σκεπτικισμό για το πόσο αντιστοιχεί η διαδικτυακή του δημοφιλία στη διάθεση μέσα στο ίδιο το Ιράν.
Την ίδια στιγμή, η οικονομική διαφάνεια γύρω από τον Παχλαβί παραμένει θολή: ζει ανάμεσα σε ακριβές κατοικίες στην Ουάσινγκτον και διαμερίσματα στο Παρίσι, μέσω εταιρικών σχημάτων και με διπλωματικά διαβατήρια του Μονακό, αλλά δεν είναι γνωστό να έχει εργαστεί ποτέ κανονικά. Ειδικοί εκτιμούν ότι στηρίζεται σε έξυπνη διαχείριση κληρονομιάς από την εποχή του Σάχη, ενώ η Τεχεράνη μιλά για δισεκατομμύρια δολάρια που «έφυγαν» από το Ιράν με την πτώση της μοναρχίας – ποσά που πολλοί ανεξάρτητοι παρατηρητές θεωρούν εξωφρενικά υπερβολικά, χωρίς όμως να είναι σαφές το πραγματικό μέγεθος της περιουσίας της δυναστείας.
Το στοίχημα «Ιράν – Παχλαβί» για τη Δύση
Στη γεωπολιτική σκακιέρα, ο Παχλαβί προσπαθεί να πουλήσει στους Αμερικανούς και Ευρωπαίους την εικόνα ενός μελλοντικού φιλοδυτικού, φιλοϊσραηλινού Ιράν, που θα αναδιατάξει τις ισορροπίες στη Μέση Ανατολή. Σύμβουλος του υπογραμμίζει ότι ένα δημοκρατικό Ιράν υπό την ηγεσία του θα είναι «φίλος της Αμερικής, του Ισραήλ, της Δύσης και των χωρών της περιοχής», προσπαθώντας να πείσει πως ενσαρκώνει την πιο ασφαλή, προβλέψιμη επιλογή για την επόμενη μέρα της Ισλαμικής Δημοκρατίας. Ωστόσο, έμπειροι «ιρανολόγοι» της Ουάσινγκτον παρατηρούν ότι ο εξόριστος πρίγκιπας άργησε να αποκτήσει συνεκτικό πολιτικό σχέδιο, ενώ ορισμένες από τις δημόσιες παρεμβάσεις του δείχνουν περιορισμένη κατανόηση τόσο της εσωτερικής πραγματικότητας όσο και των σύνθετων γεωπολιτικών ισορροπιών της περιοχής.
Ακόμη κι έτσι, σε ένα περιβάλλον όπου άλλες αντιπολιτευτικές δομές – όπως η αμφιλεγόμενη Μουτζαχεντίν-ε-Χαλκ – έχουν φθαρεί από το δικό τους βάρος και τις διασυνδέσεις τους, ορισμένοι αναλυτές τον χαρακτηρίζουν «αριστούχο της θερινής τάξης»: όχι ιδανικό, αλλά τον λιγότερο προβληματικό διαθέσιμο πόλο συσπείρωσης. Το πραγματικό ερώτημα, τόσο για τη Δύση όσο και για τους Ιρανούς στο εσωτερικό, είναι αν το όνομα Παχλαβί μπορεί να μετατραπεί από σύμβολο μιας αμφιλεγόμενης μοναρχικής μνήμης σε όχημα για μια νέα πολιτική μετάβαση στο Ιράν – ή αν θα μείνει απλώς μια ακόμη καμπάνια εξορίας, ενισχυμένη περισσότερο από ξένες δυνάμεις και αλγόριθμους παρά από την κοινωνία που φιλοδοξεί να εκπροσωπήσει.
