Η συνθήκη New START ανάμεσα στις ΗΠΑ και τη Ρωσία λήγει την Πέμπτη, αφαιρώντας το τελευταίο νομικά δεσμευτικό όριο στα δύο μεγαλύτερα πυρηνικά οπλοστάσια του πλανήτη και ανοίγοντας τον δρόμο για μια νέα, ανεξέλεγκτη κούρσα πυρηνικών εξοπλισμών. Η εξέλιξη αυτή έρχεται σε μια περίοδο γενικευμένης διεθνούς αστάθειας και θεωρείται από ειδικούς ως «νεκρολογία» για πάνω από πέντε δεκαετίες πυρηνικού ελέγχου εξοπλισμών που στήριξαν τη μεταπολεμική διεθνή τάξη.
Ο Ρώσος υφυπουργός Εξωτερικών Σεργκέι Ριαμπκόφ, μιλώντας σε ρωσικά πρακτορεία κατά τη διάρκεια επίσκεψης στο Πεκίνο, δήλωσε ότι «αυτό είναι μια νέα στιγμή, μια νέα πραγματικότητα – είμαστε έτοιμοι γι’ αυτήν», δείχνοντας πως η Μόσχα αντιμετωπίζει τη λήξη της συνθήκης ως ευκαιρία για πιο ελεύθερη ανάπτυξη των πυρηνικών της δυνατοτήτων. Ο πρώην πρόεδρος της Ρωσίας Ντμίτρι Μεντβέντεφ, που είχε υπογράψει τη New START με τον Μπαράκ Ομπάμα το 2010, προειδοποίησε ότι η λήξη της «πρέπει να ανησυχήσει τους πάντες», υπογραμμίζοντας ότι όταν δεν υπάρχει συμφωνία, αυτό σημαίνει πως η εμπιστοσύνη έχει εξαντληθεί.
Η Αλεξάντρα Μπελ, πρόεδρος και διευθύνουσα σύμβουλος του Bulletin of the Atomic Scientists, σημείωσε ότι «όσον αφορά τους πυρηνικούς κινδύνους, όλα κινούνται προς τη λάθος κατεύθυνση», υπογραμμίζοντας πως οι κίνδυνοι έγιναν πιο περίπλοκοι και επικίνδυνοι, ενώ οι ηγέτες αποτυγχάνουν να τους διαχειριστούν. Καθώς απομένουν ελάχιστες ώρες μέχρι η Ουάσινγκτον και η Μόσχα να «σκορπίσουν μισό αιώνα δουλειάς για τη διατήρηση της πυρηνικής σταθερότητας», όπως είπε, το κενό ασφαλείας μεγαλώνει.
Ο Μπαράκ Ομπάμα σε ανάρτησή του τόνισε ότι η λήξη της συνθήκης «θα εξαφάνιζε αχρείαστα δεκαετίες διπλωματίας και θα μπορούσε να πυροδοτήσει μια νέα κούρσα εξοπλισμών που θα έκανε τον κόσμο λιγότερο ασφαλή». Την ίδια ώρα, ο σημερινός πρόεδρος των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ, έχει υποβαθμίσει τη σημασία της New START δηλώνοντας ότι «αν λήξει, λήγει» και ότι οι ΗΠΑ «θα κλείσουν μια καλύτερη συμφωνία», ενώ ο Λευκός Οίκος διαρρέει ότι ο Τραμπ θέλει μια νέα συνθήκη που θα περιλαμβάνει και την Κίνα.
Ωστόσο, ειδικοί σε έλεγχο εξοπλισμών προειδοποιούν πως αυτή η αισιοδοξία είναι «ευσεβής πόθος». Η Τζένιφερ Καβάνα, διευθύντρια στρατιωτικής ανάλυσης στην οργάνωση Defense Priorities, επισημαίνει ότι η επίτευξη μιας «καλύτερης» συμφωνίας μετά τη λήξη της New START μόνο εύκολη δεν θα είναι και ότι μια συμφωνία με τη Ρωσία αποτελεί πιθανό προαπαιτούμενο για να μπει η Κίνα σε οποιοδήποτε σχήμα πυρηνικού ελέγχου.
Πυρηνικά της Ρωσίας: Αριθμοί που σοκάρουν
Μετά τη λήξη της New START δεν θα υπάρχει πλέον νομικό «ταβάνι» στα πυρηνικά της Ρωσίας και των ΗΠΑ, ούτε το προηγμένο σύστημα αμοιβαίας επιθεώρησης, ανταλλαγής δεδομένων και ελέγχων που είχε θεσπίσει η συνθήκη. Ο Βλαντίμιρ Πούτιν είχε ήδη αναστείλει από το 2023 τη ρωσική συμμετοχή στο σκέλος των επιθεωρήσεων, σε αντίποινα για τη δυτική στήριξη προς την Ουκρανία μετά τη ρωσική εισβολή του 2022.
Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις της Federation of American Scientists, η Ρωσία διαθέτει συνολικά περίπου 5.459 πυρηνικές κεφαλές, συμπεριλαμβανομένων αποθηκευμένων και «συνταξιοδοτημένων» που δεν έχουν ακόμη αποσυναρμολογηθεί, ενώ οι ΗΠΑ διατηρούν περί τις 5.177. Η ίδια πηγή υπολογίζει ότι η Κίνα έχει περίπου 600 πυρηνικές κεφαλές, πολύ λίγες από τις οποίες είναι ανεπτυγμένες και άμεσα έτοιμες προς χρήση, γεγονός που δείχνει πόσο συντριπτικά κυριαρχούν οι ρωσοαμερικανικές δυνάμεις στο πυρηνικό ισοζύγιο.
Παράλληλα, η New START περιόριζε τις αναπτυγμένες στρατηγικές κεφαλές στις 1.550 για κάθε πλευρά και τα συνολικά συστήματα μεταφοράς (πυραύλους και βομβαρδιστικά) στα 800, όρια που πλέον εξαφανίζονται. Ο Ντάριλ Κίμπαλ, επικεφαλής της Arms Control Association στην Ουάσιγκτον, προειδοποιεί ότι το τέλος της συνθήκης μπορεί να πυροδοτήσει ταχύτατα μια νέα κούρσα εξοπλισμών, καθώς πολλοί εντός του αμερικανικού πυρηνικού κατεστημένου πιέζουν ήδη για γρήγορη διεύρυνση του οπλοστασίου ώστε να «αντιμετωπιστεί» η στρατηγική άνοδος της Κίνας.
Πυρηνικά, Ρωσία και κατάρρευση της διεθνούς τάξης
Η κατάρρευση της New START έρχεται να προστεθεί σε μια μακρά αλυσίδα διαβρωμένων ή ακυρωμένων συμφωνιών ελέγχου εξοπλισμών – από τις συμφωνίες για την αντιπυραυλική άμυνα και τις ενδιάμεσου βεληνεκούς δυνάμεις μέχρι τα δικαιώματα αμοιβαίων υπερπτήσεων – που σταδιακά ξηλώνουν τον ιστό της πυρηνικής ασφάλειας. Οι πυρηνικές δυνάμεις επενδύουν ήδη εκατοντάδες δισ. δολάρια στον εκσυγχρονισμό των οπλοστασίων τους, ενώ τόσο ο Πούτιν όσο και ο Τραμπ δεν διστάζουν να επιδεικνύουν τη δύναμη των πυρηνικών τους όπλων στη ρητορική τους, με τον Αμερικανό πρόεδρο να απειλεί ακόμη και με τερματισμό του αμερικανικού μορατόριουμ στις πυρηνικές δοκιμές.
Ο Κίμπαλ προειδοποιεί ότι το τέλος της New START μπορεί να υπονομεύσει και τη Συνθήκη Μη Διάδοσης Πυρηνικών Όπλων (NPT) του 1970, η οποία στηρίζεται στη δέσμευση των πυρηνικών κρατών ότι θα προχωρήσουν καλή τη πίστει σε αφοπλισμό, με αντάλλαγμα την υπόσχεση των μη πυρηνικών κρατών να μην αναπτύξουν δικά τους όπλα. Σε περίπτωση που οι ΗΠΑ προχωρήσουν σε δοκιμές ή επιθετική διεύρυνση του οπλοστασίου τους, αυτό θα μπορούσε να ερμηνευθεί ως ευθεία παραβίαση των νομικών τους υποχρεώσεων υπό το NPT και να κλονίσει τα θεμέλια ενός ακόμη βασικού πυλώνα της διεθνούς τάξης.
Την ίδια στιγμή, αυξάνονται οι ενδείξεις ότι τα πυρηνικά όπλα χάνουν τον υποτιθέμενο «σταθεροποιητικό» τους ρόλο, ειδικά μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, την ενίσχυση του ΝΑΤΟ στα σύνορα με τη Ρωσία και τη γενικευμένη ένταση σε πολλαπλά μέτωπα. Ο αναλυτής Άλεξ Κόλμπιν, σε άρθρο στο Bulletin of the Atomic Scientists με τίτλο «Η πυρηνική αποτροπή πεθαίνει. Και σχεδόν κανείς δεν το παρατηρεί», υποστηρίζει ότι τα πυρηνικά «δεν λειτουργούν πλέον ως καθοριστικός παράγοντας στην παγκόσμια ασφάλεια», σκιαγραφώντας έναν κόσμο όπου η ύπαρξη χιλιάδων ρωσικών και άλλων πυρηνικών κεφαλών δεν αρκεί για να αποτρέψει επικίνδυνες αντιπαραθέσεις.
