Οι περισσότεροι άνθρωποι βιώνουν μια σταδιακή μείωση των γνωστικών τους ικανοτήτων με την ηλικία. Ο εγκέφαλος συσσωρεύει κατεστραμμένες πρωτεΐνες, τα νευρικά κύτταρα πεθαίνουν και η μνήμη και η σκέψη εξασθενούν.

Ωστόσο, υπάρχει μια μικρή και ασυνήθιστη ομάδα ανθρώπων ηλικίας ογδόντα ετών και άνω, των οποίων η μνήμη παραμένει σχεδόν τόσο οξεία όσο ήταν στα πενήντα. Αποκαλούνται «super-agers» και μια νέα μελέτη προσπαθεί να εξηγήσει τι κρύβεται πίσω από αυτό το φαινόμενο.

Η μελέτη, που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Nature, εστιάζει σε ένα από τα πιο αμφιλεγόμενα ερωτήματα στη νευροεπιστήμη: αν ο ανθρώπινος εγκέφαλος είναι ικανός να παράγει νέα νευρικά κύτταρα ακόμη και σε μεγαλύτερη ηλικία. Η διαδικασία αυτή ονομάζεται νευρογένεση και για χρόνια οι ερευνητές διαφωνούν ως προς το αν συμβαίνει στους ενήλικες.

Διπλάσια νέα νευρικά κύτταρα

Στο πλαίσιο της μελέτης, οι ερευνητές εξέτασαν δείγματα εγκεφάλου που συλλέχθηκαν μετά θάνατον από άτομα διαφορετικών ηλικιών. Επικεντρώθηκαν στον ιππόκαμπο, μια περιοχή του εγκεφάλου που είναι κρίσιμη για τη μάθηση και τη μνήμη και θεωρείται βασικό σημείο δημιουργίας νέων νευρικών κυττάρων.

Αρχικά, οι ερευνητές αναζήτησαν γενετικούς δείκτες τριών τύπων κυττάρων σε δείγματα από εγκεφάλους νέων ηλικίας είκοσι έως σαράντα ετών με φυσιολογική γνωστική λειτουργία. Οι τρεις τύποι περιλάμβαναν νευρικά βλαστοκύτταρα, νευροβλάστες και ανώριμα νευρικά κύτταρα. Η παρουσία και των τριών μαζί υποδηλώνει μια ενεργή διαδικασία κατά την οποία τα βλαστοκύτταρα εξελίσσονται σταδιακά σε ώριμα νευρικά κύτταρα.

Στη συνέχεια, οι ερευνητές συνέκριναν τέσσερις ομάδες ενηλίκων: άτομα της ίδιας ηλικίας με φυσιολογική γνωστική λειτουργία, άτομα με ήπια γνωστική διαταραχή, ασθενείς με Αλτσχάιμερ και τους λεγόμενους super-agers. Όλες οι ομάδες περιείχαν τους τρεις τύπους κυττάρων, αλλά οι ποσότητες διέφεραν σημαντικά.

Στους super-agers βρέθηκαν σχεδόν διπλάσια ανώριμα νευρικά κύτταρα σε σύγκριση με τους συνομηλίκους τους με φυσιολογική μνήμη και δυόμισι φορές περισσότερα από ό,τι στους ασθενείς με Αλτσχάιμερ. Το εντυπωσιακότερο ήταν πως είχαν ακόμη περισσότερα «νεαρά» κύτταρα από τα άτομα ηλικίας είκοσι έως σαράντα ετών.

Γενετικός προγραμματισμός που προστατεύει τον εγκέφαλο

Πέρα από τον υψηλό αριθμό νέων νευρικών κυττάρων, οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι αυτά τα κύτταρα είχαν μοναδικά γενετικά και επιγενετικά χαρακτηριστικά, τα οποία μπορεί να τους προσδίδουν αντοχή στις διαδικασίες γήρανσης.

Σύμφωνα με έναν από τους ερευνητές, είναι πιθανό το φαινόμενο των super-agers να μην οφείλεται μόνο στον μεγάλο αριθμό νέων κυττάρων, αλλά και σε ένα γενετικό πρόγραμμα που επιτρέπει τη διατήρησή τους με την πάροδο του χρόνου.

Άλλοι ερευνητές σημειώνουν ότι η νευρογένεση μπορεί επίσης να εξηγεί και άλλα φαινόμενα που παρατηρούνται στους super-agers, όπως ο σχετικά μεγάλος όγκος του ιππόκαμπου και η αυξημένη συνδεσιμότητα μεταξύ διαφορετικών περιοχών του εγκεφάλου. Ωστόσο, τονίζουν ότι υπάρχουν και άλλες εγκεφαλικές διαφορές που δεν μπορούν να εξηγηθούν μόνο από τη δημιουργία νέων νευρικών κυττάρων.

Ένα σημαντικό εύρημα για τη νόσο Αλτσχάιμερ

Η μελέτη αποκάλυψε επίσης ένα ενδιαφέρον εύρημα σχετικά με τους ασθενείς με Αλτσχάιμερ. Σε αυτή την ομάδα βρέθηκαν περισσότερα νευρικά βλαστοκύτταρα σε σύγκριση με υγιείς ενήλικες, αλλά πολύ λιγότεροι νευροβλάστες και ανώριμα νευρικά κύτταρα.

Μια υπόθεση είναι ότι κατά τη διάρκεια της νόσου η νευρογένεση διαταράσσεται: τα βλαστοκύτταρα παραμένουν σε αδρανή κατάσταση και δεν προχωρούν στα επόμενα στάδια ανάπτυξης. Αν αυτή η υπόθεση επιβεβαιωθεί, θα μπορούσε να ανοίξει ένας νέος δρόμος έρευνας για τη θεραπεία της νόσου Αλτσχάιμερ, μέσω της επανενεργοποίησης αυτών των αδρανών βλαστοκυττάρων.

Ξεκλειδώνοντας τα μυστικά για τη διατήρηση της μνήμης

Παρά τα εντυπωσιακά ευρήματα, χρειάζονται περαιτέρω έρευνες με επιπλέον τεχνικές για επιβεβαίωση. Σε κάθε περίπτωση η συγκεκριμένη μελέτη προσφέρει σημαντικές ενδείξεις.  Αν πράγματι είναι δυνατό να διατηρηθεί ή να ενισχυθεί η δημιουργία νέων νευρικών κυττάρων σε μεγαλύτερη ηλικία, τότε στο μέλλον ίσως αναπτυχθούν θεραπείες που θα βοηθούν στη διατήρηση της μνήμης και της σκέψης.

Σε αυτό το στάδιο, οι ερευνητές προσπαθούν να κατανοήσουν πώς τα μοναδικά «νεαρά» κύτταρα των super-agers συμβάλλουν στην εξαιρετική τους μνήμη και αν αυτή η διαδικασία μπορεί να αναπαραχθεί με φαρμακευτικά μέσα.

Πρακτικά, το μήνυμα που προκύπτει από τη μελέτη είναι σαφές: ακόμη και στην ηλικία των ογδόντα, ο εγκέφαλος δεν είναι απαραίτητα ένα «παγωμένο» και φθίνον όργανο. Μπορεί να διατηρεί έναν βαθμό ευελιξίας και την ικανότητα αναγέννησης, τουλάχιστον σε ορισμένους ανθρώπους.