Εναλλακτικά σχέδια σχετικά με το μέλλον του ΝΑΤΟ εξετάζει ο Λευκός Οίκος και η δηλωμένη πρόθεση του Ντόναλντ Τραμπ να αποχωρήσει από το ΝΑΤΟ ίσως θεωρείται πια ξεπερασμένη. Το νέο σχέδιο θα αφορά να ωθήσουν οι ΗΠΑ ορισμένη κράτη-μέλη να αποχωρήσουν εκείνα από τη Βορειοατλαντική συμμαχία. Το Politico ήδη αποκάλυψε ότι ο Λευκός Οίκος καταρτίζει μια «λίστα» με «άτακτες και καλές» χώρες του ΝΑΤΟ, καθώς η κυβέρνηση Τραμπ αναζητά τρόπους να «σωφρονίσει» τους συμμάχους που αρνήθηκαν να υποστηρίξουν τον πόλεμο στο Ιράν. Η λίστα αυτή αφορά τρία επίπεδα. Από την άλλη πλευρά και οι ίδιοι οι Ευρωπαίοι συζητούν πιο σοβαρά τη δική τους, ελάχιστα γνωστή εγγύηση συλλογικής άμυνας, ένα άρθρο που είναι «θαμμένο» στα ιδρυτικά έγγραφα της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Για καιρό θεωρούμενο από πολλούς ως ανεφάρμοστο και ακόμη και περιττό, δεδομένης της καθιερωμένης συμμαχίας του ΝΑΤΟ, το Άρθρο 42.7 της Συνθήκης της Λισαβόνας της Ευρωπαϊκής Ενωσης υποχρεώνει τα κράτη-μέλη να παρέχουν στρατιωτική, ανθρωπιστική και οικονομική βοήθεια σε άλλα μέλη σε περίπτωση επίθεσης. Σχεδιασμένο για να συμπληρώνει το ΝΑΤΟ, έχει χρησιμοποιηθεί μόνο μία φορά, όταν η Γαλλία το ενεργοποίησε μετά τις τρομοκρατικές επιθέσεις του Νοεμβρίου 2015 στο Παρίσι και γύρω από αυτό.
Αλλά και ο υπουργός Εθνικής Άμυνας Νίκος Δένδιας μίλησε από το Οικονομικό Φόρουμ των Δελφών για την ανάγκη να αναπροσαρμόσει τον ρόλο του. «Το ΝΑΤΟ ίσως θα είναι ωφέλιμο να σκεφτεί αρκετά τι είναι και τι ρόλο καλείται να παίξει, και όλες οι χώρες μέσα σε αυτό. Δηλαδή το άρθρο 5, που αποτελεί τη ραχοκοκαλιά αυτής της Συμμαχίας, η αμοιβαία αμυντική συνδρομή, είναι κάτι το εξαιρετικά σημαντικό. Από την άλλη, όμως, θα πρέπει πάντοτε να θυμόμαστε ότι είναι μια Συμμαχία δημοκρατιών και αξιών, δεν είναι μια ad hoc συμπαράταξη κρατών απέναντι σε έναν εχθρό, όποιος κι αν είναι αυτός και όπως κι αν ονομάζεται αυτός. Πώς μία χώρα θα υπερασπίσει το Διεθνές Δίκαιο, εάν δεν υπερασπίζεται συγχρόνως στο εσωτερικό τα ανθρώπινα δικαιώματα;».
Το περίφημο Άρθρο 5 του ΝΑΤΟ, που δεσμεύει τα κράτη-μέλη σε συλλογική άμυνα, στην πραγματικότητα απαιτεί μόνο να διαβουλευτούν για το πώς θα αντιδράσουν σε μια επίθεση. Έχει επίσης χρησιμοποιηθεί μόνο μία φορά, όταν ενεργοποιήθηκε για την υπεράσπιση των Ηνωμένων Πολιτειών μετά την 11η Σεπτεμβρίου. Στα χαρτιά, η διάταξη της Ευρωπαϊκής Ενωσης φαίνεται ισχυρότερη, καθώς απαιτεί δέσμευση για παροχή βοήθειας σε κράτος-μέλος που δέχεται επίθεση.
Ωστόσο, το ΝΑΤΟ είναι ένας οργανισμός με έναν και μοναδικό σκοπό την άμυνα, με απλοποιημένη διαδικασία λήψης αποφάσεων, σαφή ιεραρχική δομή και μία κυρίαρχη δύναμη, τις Ηνωμένες Πολιτείες, που καθορίζει τις εξελίξεις. Αντίθετα, η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι μια πολύ πιο σύνθετη και αναποτελεσματική «μηχανή συμβιβασμών», όπως είπε ο Γιαν Τέχαου, πρώην Γερμανός αξιωματούχος άμυνας και αναλυτής ευρωπαϊκής ασφάλειας.
Πριν από τον Τραμπ, κανείς δεν έπαιρνε σοβαρά τη διάταξη της Ευρωπαϊκής Ένωσης δήλωσε ο Μπρούνο Μακάες, πρώην υπουργός Ευρωπαϊκών Υποθέσεων της Πορτογαλίας. Όμως, καθώς το Άρθρο 5 του ΝΑΤΟ «είναι λιγότερο σχετικό», είπε, «το 42.7 είναι πιο σχετικό».
Οι Ευρωπαίοι προσπαθούν επίσης να αναπτύξουν την ιδέα μιας «συμμαχίας των πρόθυμων», η οποία έχει συζητήσει την ανάπτυξη ευρωπαϊκών στρατευμάτων στην Ουκρανία για την επιτήρηση μιας πιθανής ειρηνευτικής συμφωνίας. Υπό την ηγεσία της Βρετανίας και της Γαλλίας, το ίδιο μοντέλο έχει χρησιμοποιηθεί για να συζητηθεί μια ευρωπαϊκή συμβολή στη διατήρηση ανοιχτών των Στενών του Ορμούζ μετά το τέλος των εχθροπραξιών.
Με τη Βρετανία να μην είναι πλέον μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ορισμένοι αναλυτές σύμφωνα με αμερικανικά δημοσιεύματα βλέπουν αυτή τη νεοσύστατη συμμαχία ως τη βάση για έναν ισχυρότερο ευρωπαϊκό πυλώνα εντός του ΝΑΤΟ, που θα μπορεί επίσης να δρα και εκτός αυτού.
Για χώρες εκτός ΝΑΤΟ όπως η Ιρλανδία, η Αυστρία και η Μάλτα, η διάταξη της Ευρωπαϊκής Ενωσης αποκτά μεγαλύτερη σημασία. Ωστόσο, ορισμένα κράτη-μέλη, ιδιαίτερα από την Κεντρική Ευρώπη και τις Βαλτικές χώρες, ανησυχούν ότι μια έντονη συζήτηση για τη συλλογική άμυνα της Ευρωπαϊκής Ένωσης θα μπορούσε να δώσει στον Τραμπ αφορμή να μειώσει περαιτέρω τη δέσμευσή του στο ΝΑΤΟ.
Πρόσφατα γεγονότα έχουν αυξήσει την αίσθηση του επείγοντος γύρω από τη ρήτρα άμυνας της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Πρώτα ήταν η απειλή του Τραμπ να καταλάβει τη Γροιλανδία και στη συνέχεια ένα πλήγμα με ιρανικό drone σε βρετανική βάση στην Κύπρο.
