Μπαρούτι μυρίζει για μια ακόμη φορά η κατάσταση στη Μέση Ανατολή καθώς ο πρόεδρος των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ, ακολουθώντας την προσφιλή τακτική του να επιχειρεί να επιβάλλει την ειρήνη μέσω επίδειξης στρατιωτικής ισχύος (ενίοτε και χρήσης της) έχει αποστείλει στα νερά της ανατολικής Μεσογείου μια αρμάδα τριών αντιτορπιλικών και μικρότερων σκαφών με ναυαρχίδα το θηριώδες αεροπλανοφόρο «USS Abraham Lincoln», προκειμένου να επιβάλλει τους όρους του στο Ιράν. Οι πύραυλοι του αμερικανικού στόλου βρίσκονται σε απόσταση βολής από την Τεχεράνη και το μόνο που απομένει για να ξεκινήσουν τα στοχευμένα χτυπήματα είναι η έγκριση του Αμερικανού προέδρου εάν το θεοκρατικό καθεστώς του αγιοτολάχ Χαμενεΐ δεν καθίσει στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων για το πυρηνικό του πρόγραμμα.

Η αμερικανική επίθεση με βόμβες που εισχωρούν σε βάθος 90 μ.

Για τους διεθνείς αναλυτές όμως τα πυρηνικά είναι ένας μόνο λόγος που ο Τραμπ στρέφεται κατά του Ιράν. Στην ουσία είναι πολύ περισσότεροι. Άλλωστε πριν από περίπου έναν μήνα που ξεκίνησε στην Τεχεράνη το κύμα κοινωνικής διαμαρτυρίας για την εκτόξευση του κόστους ζωής λόγω της κατάρρευσης του τοπικού νομίσματος, το οποίο έλαβε γρήγορα διαστάσεις γενικευμένης εξέγερσης με τους άνδρες ασφαλείας του κράτους να σκοτώνουν εν ψυχρώ χιλιάδες πολίτες, ο ένοικος του Λευκού Οίκου απειλούσε και πάλι πως θα προβεί σε σοβαρότατα πλήγματα κατά της ιρανικής εξουσίας εάν δεν σταματήσουν οι εκτελέσεις. Συν τοις άλλοις τον περασμένο Ιούνιο, κατά τη διάρκεια του πολέμου των 12 ημερών μεταξύ Ιράν και Ισραήλ, αμερικανικά βομβαρδιστικά stealth B-2 Spirit που κοστίζουν πάνω από 2,1 δισεκατομμύρια δολάρια το καθένα και είναι ικανά να φέρουν την γιγαντιαία διατρητική βόμβα Gbu-57 των 13.000 κιλών, έπληξαν υπόγειους στόχους, όπως για παράδειγμα τις πυρηνικές εγκαταστάσεις στην περιοχή Φορντό, που βρίσκονται σε βάθος 90 μέτρων από την επιφάνεια.

Η απάντηση βρίσκεται στη γεωγραφία

Γιατί λοιπόν ενδιαφέρονται τόσο οι ΗΠΑ για το Ιράν; Την απάντηση μας τη δίνει η γεωγραφία και αποτυπώνεται εύληπτα από τον διπλωματικό συντάκτη και αυθεντία των διεθνών σχέσεων και της γεωπολιτικής, Tim Marshall, μέσα από το βιβλίο του «Αιχμάλωτοι της Γεωγραφίας – Όλα όσα θέλετε να ξέρετε για την παγκόσμια πολιτική σκηνή σε 15+ χάρτες» (εκδόσεις «Διόπτρα»). Πρόκειται για το best seller των 3 εκατομμυρίων αντιτύπων παγκοσμίως που κυκλοφορεί αυτή την περίοδο σε πλήρως ενημερωμένη έκδοση, η οποία καλύπτει και τα διεθνή γεγονότα των τελευταίων ετών.

Όσο η Γαλλία, η Γερμανία και η Βρετανία μαζί

Το Ιράν λοιπόν είναι μια μη αραβική χώρα όπου η πλειονότητα του πληθυσμού ομιλεί την περσική γλώσσα «φαρσί». Πρόκειται για ένα μεγαθήριο με πολυάριθμες μειονότητες, όπως οι Αζέροι, οι Κούρδοι και οι Τουρκμένοι. Σε έκταση είναι η 17η μεγαλύτερη χώρα στον κόσμο. Εάν τη δει κανείς στον χάρτη, είναι μεγαλύτερη από τη Γαλλία, τη Γερμανία και το Ηνωμένο Βασίλειο μαζί, αλλά ενώ οι πληθυσμοί των τριών αυτών ευρωπαϊκών χωρών φτάνουν τα 215 εκατομμύρια, το Ιράν έχει μόνο 89 εκατομμύρια. Έχοντας περιορισμένο κατοικήσιμο χώρο, οι περισσότεροι ζουν εκ των πραγμάτων στους πρόποδες ή στα ορεινά. Οι μεγάλες έρημοι και αλυκές της ενδοχώρας δεν προσφέρονται για μόνιμους οικισμούς. Και μόνο η διέλευση με το αυτοκίνητο από εκεί είναι αρκετή για να προκαλέσει δέος, καθώς είναι ελάχιστοι αυτοί που μπορούν να αντέξουν τις συνθήκες διαβίωσης σε τέτοια μέρη.

Οι τελευταίοι που επικράτησαν ήταν οι Μογγόλοι

Η γεωγραφία προστατεύει το Ιράν, περιβάλλοντάς το με βουνά από τρεις πλευρές και με βαλτοτόπους και θάλασσα από την τέταρτη πλευρά. Οι Μογγόλοι ήταν η τελευταία δύναμη που κατάφερε να επικρατήσει στην περιοχή γύρω στο 1221, «καθώς έκτοτε οι δυνάμεις των εισβολέων γίνονταν σκόνη κάθε φορά που προσπαθούσαν να διασχίσουν τα δύσβατα βουνά. Κατά τον Δεύτερο Πόλεμο του Κόλπου το 2003, ακόμα και οι ΗΠΑ, η ισχυρότερη πολεμική μηχανή που έχει δει ποτέ ο κόσμος, προτίμησαν καλύτερα να μη στραφούν προς τα δεξιά έχοντας εισβάλει στο Ιράκ από τον νότο. Ο αμερικανικός στρατός είχε ένα σύνθημα τότε: “Κάνουμε για ερήμους, όχι για βουνά”», αναφέρει ο Marshall.

Το 1980, όταν ξέσπασε ο πόλεμος του Ιράν με το Ιράκ, οι Ιρακινοί χρησιμοποίησαν έξι μεραρχίες για να διασχίσουν τον ποταμό Σατ αλ Αράμπ στην προσπάθειά τους να προσαρτήσουν την ιρανική επαρχία του Κουζεστάν. Δεν κατάφεραν ούτε καν να περάσουν από τις ελώδεις πεδιάδες, πόσω μάλλον να πλησιάσουν τους πρόποδες του όρους Ζάγρος. Ο πόλεμος κράτησε οχτώ ολόκληρα χρόνια, στοιχίζοντας τη ζωή σε τουλάχιστον ένα εκατομμύριο ανθρώπους.

Γιατί είναι βίαιη και συγκεντρωτική η εξουσία

Η μορφολογία του εδάφους του Ιράν καθιστά επίσης δύσκολη τη δημιουργία μιας διασυνδεδεμένης οικονομίας, ενώ διευκολύνει την ύπαρξη πολλών μειονοτήτων, η καθεμία με τα δικά της μοναδικά χαρακτηριστικά. Το Κουζεστάν, για παράδειγμα, μια από τις 31 επαρχίες του κράτους, κατοικείται κατά πλειοψηφία από εθνοτικά Άραβες, ενώ σε άλλες περιοχές βρίσκονται Κούρδοι, Αζέροι, Τουρκμένοι και Γεωργιανοί, μεταξύ άλλων. Αυτή η ποικιλομορφία έχει ως αποτέλεσμα η εξουσία στο Ιράν παραδοσιακά να είναι συγκεντρωτική και, προκειμένου να διατηρηθεί η εσωτερική σταθερότητα, να γίνεται χρήση βίας και να δρα το περιβόητο δίκτυο πληροφοριών. Η Τεχεράνη γνωρίζει ότι οι εχθρικές δυνάμεις μπορούν να εκμεταλλευτούν τις μειονότητές της για να σπείρουν διχόνοια στη χώρα και να θέσουν σε κίνδυνο την Ισλαμική Επανάσταση.

Η πυρηνική βιομηχανία

Όπως προαναφέραμε, το Ιράν διαθέτει επίσης πυρηνική βιομηχανία, για την οποία πολλές χώρες πιστεύουν, ιδίως το Ισραήλ, ότι χρησιμοποιείται για την προετοιμασία κατασκευής πυρηνικών όπλων. Η συμφωνία του 2015, της οποίας ηγήθηκαν οι Αμερικανοί, σχετικά με τις πυρηνικές εγκαταστάσεις του Ιράν έχει κλονιστεί και το 2024 ο τότε υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ, Άντονι Μπλίνκεν, προειδοποιούσε ότι, αν ήθελε, η Τεχεράνη θα μπορούσε να παραγάγει αρκετό σχάσιμο υλικό μέσα σε δύο εβδομάδες για να κατασκευάσει πυρηνικό όπλο, προσθέτοντας ότι «δεν βρισκόμαστε σε καλό σημείο». Αυτός άλλωστε ήταν κι ένας από τους λόγους των περσινών αεροπορικών πληγμάτων των Αμερικανών στις πυρηνικές εγκαταστάσεις του Ιράν.

Ιράν: Πυραυλικές ασκήσεις σε ιρανικές πόλεις, σύμφωνα με μμε

Ο φόβος του Ισραήλ

Οι Ισραηλινοί νιώθουν ότι απειλούνται από τα πυρηνικά των γειτόνων τους, όχι μόνο γιατί με μια και μόνο βόμβα που θα κατασκεύαζαν θα μπορούσαν να τους αφανίσουν από προσώπου γης, αλλά και γιατί εκτιμούν πως εάν προχωρούσε το πρόγραμμα της Τεχεράνης, τότε κι άλλες κοντινές αραβικές χώρες θα επιχειρούσαν να αποκτήσουν κι εκείνες. Ένα πυρηνικά εξοπλισμένο Ιράν είναι ο μεγαλύτερος φόβος τους, διότι θα το καθιστούσε την κυριότερη περιφερειακή υπερδύναμη και, για να αντισταθμίσουν αυτόν τον κίνδυνο, οι Σαουδάραβες θα επιχειρούσαν πιθανότατα να αγοράσουν πυρηνικά όπλα από το Πακιστάν (με το οποίο έχουν στενούς δεσμούς). Η Αίγυπτος και η Τουρκία θα ακολουθούσαν κι αυτές το ίδιο παράδειγμα.

Ο συγγραφέας αναφέρει παράλληλα ότι για το Ιράν, η ύπαρξη του Ισραήλ είναι μόνο ένας από τους λόγους που εστιάζει στα δυτικά. Τη δεκαετία του 2000, οι Ιρανοί ανησυχούσαν για το ενδεχόμενο περικύκλωσής τους από τους Αμερικανούς. Το αμερικανικό ναυτικό ήταν αγκυροβολημένο στον Περσικό κόλπο και αμερικανικά στρατεύματα βρίσκονταν σε Ιράκ και Αφγανιστάν. Μετά την αποχώρηση των στρατευμάτων και από τις δύο αυτές χώρες, το Ιράν έχει πάψει πια να ανησυχεί, ενώ η ανατροπή του Σαντάμ Χουσεΐν στο Ιράκ ενίσχυσε τη θέση του. Επί είκοσι χρόνια το εκμεταλλεύτηκε ενισχύοντας τις δυνάμεις των συνεργατών του σε όλη την περιοχή, ιδίως της Χεζμπολάχ, μέσω του διαδρόμου που διέρχεται από το Ιράκ και τη Συρία προς τον Λίβανο. Αυτό κατέρρευσε το 2024 με την ήττα της Χεζμπολάχ στον Λίβανο, την ανατροπή του Άσαντ στη Συρία και τη ζημιά στα συστήματα ραντάρ του Ιράν από τις ισραηλινές αεροπορικές επιδρομές.

Ισραήλ - Ιράν

Από την αρχαιότητα επεδίωκε την επέκταση στα δυτικά

Η επικέντρωση της προσοχής του Ιράν στα δυτικά χρονολογείται από την αρχαιότητα. Από τον 6ο έως τον 4ο αιώνα π.Χ., η Περσική Αυτοκρατορία εκτεινόταν από την Αίγυπτο μέχρι την Ινδία. Το σύγχρονο Ιράν μπορεί να μην έχει ανάλογες φιλοδοξίες, αλλά δεν παύει να επιδιώκει την εξάπλωση της επιρροής του, με προφανή κατεύθυνση τις πεδιάδες που απλώνονται στα δυτικά του – προς τον αραβικό κόσμο και τις σιιτικές μειονότητές του. Αυτό διαταράσσει τις εύθραυστες σχέσεις της Σαουδικής Αραβίας με το Ιράν. Οι Σαουδάραβες φοβούνται ότι οι αγιατολάχ θέλουν να κυριαρχήσουν στην περιοχή, να θέσουν όλους τους Σιίτες Άραβες υπό την επιρροή τους και να ελέγξουν τις ιερές πόλεις της Μέκκας και της Μεδίνας.

Μπορεί η Σαουδική Αραβία να είναι μεγαλύτερη και πλουσιότερη, αλλά ο πληθυσμός της είναι πολύ μικρότερος και περιλαμβάνει τεράστιο αριθμό αλλοδαπών. Από στρατιωτική άποψη, δεν είναι απολύτως βέβαιη για τις δυνατότητες επικράτησής της. Κάθε πλευρά τρέφει τις δικές της φιλοδοξίες να καταστεί η κυρίαρχη δύναμη στην περιοχή και θεωρεί ότι εκπροσωπεί την καθεμία από τις δύο εκδοχές του Ισλάμ. Όσο το Ιράκ βρισκόταν υπό την τυραννία του Σαντάμ Χουσεΐν, λειτουργούσε ως ισχυρό ανάχωμα μεταξύ Σαουδικής Αραβίας και Ιράν. Από τη στιγμή που το ανάχωμα εξαφανίστηκε, οι δύο χώρες βρέθηκαν να κοιτάζουν η μία την άλλη με καχυποψία, παρότι προσπαθούν να διατηρήσουν ομαλές σχέσεις.

Η πυρπόληση της Σαουδαραβικής πρεσβείας

Οι μνήμες είναι ακόμη νωπές από τα γεγονότα του 2016, όταν η Σαουδική Αραβία εκτέλεσε 47 κρατούμενους σε μία μέρα, μεταξύ των οποίων και τον πρεσβύτερο Σίτη σεΐχη της χώρας, ονόματι Νιμρ αλ Νιμρ. Διαδηλώσεις ξέσπασαν σε ολόκληρο τον σιιτικό μουσουλμανικό κόσμο, η πρεσβεία της Σαουδικής Αραβίας στην Τεχεράνη, όπως ήταν αναμενόμενο, πυρπολήθηκε και οι διπλωματικές σχέσεις μεταξύ των δύο χωρών διακόπηκαν. Μπορεί να αποκαταστάθηκαν αργότερα, αλλά τα βαθύτερα αίτια της έντασης παραμένουν. Οι δύο δυνάμεις εξακολουθούν να διαπληκτίζονται για διάφορα ζητήματα, όπως η επιρροή στην Υεμένη και στον Λίβανο, καθώς και τα δικαιώματα των Σιτών κατά τη διάρκεια του προσκυνήματος Χατζ στη Μέκκα.

Η πολιτική σκηνή του Ιράν

Θα πρέπει να τονιστεί τέλος ότι η ιρανική πολιτική σκηνή έχει γίνει πιο περίπλοκη στη δεκαετία του 2020. Πολυάριθμες φατρίες έχουν εμφανιστεί στο εσωτερικό των συντηρητικών πολιτικών ελίτ. Γνωρίζουν ότι πολλοί Ιρανοί θέλουν αλλαγή, αλλά ενώ οι πραγματιστές πιστεύουν ότι πρέπει να κάνουν κάποιες παραχωρήσεις, οι σκληροπυρηνικοί φοβούνται ότι αυτό θα οδηγήσει στην ανατροπή της θεοκρατίας.

Το 2022 η χώρα σείστηκε από τις πιο εκτεταμένες διαδηλώσεις μετά την Ισλαμική Επανάσταση του 1979, όταν η αστυνομία ηθών δολοφόνησε την 22χρονη Μάχσα Αμίνι, ενώ αυτή τελούσε υπό κράτηση επειδή παραβίασε τους κανόνες όσον αφορά τη σεμνότητα. Πολλοί από τους διαδηλωτές δεν ήταν φοιτητές, όπως συνήθως, αλλά άνδρες και γυναίκες της εργατικής τάξης. Φώναζαν «Ούτε Γάζα ούτε Λίβανος. Η ζωή μου για το Ιράν», μια ξεκάθαρη κριτική στην υποστήριξη του Ιράν προς τη Χαμάς και τη Χεζμπολάχ. Ακούστηκαν ακόμα και συνθήματα όπως «Θάνατος στον Χαμενεΐ» -τον Ανώτατο Ηγέτη.

Ο ρόλος των Φρουρών της Επανάστασης

Αλλά για να φτάσουν στους αγιατολάχ οι διαδηλωτές πρέπει να περάσουν πρώτα από τους Φρουρούς της Επανάστασης, των οποίων ο τίτλος περιγράφει κατά γράμμα τα καθήκοντά τους. Μπορεί να μην υποστηρίζουν όλοι οι ανώτεροι διοικητές τους το ιερατείο, αλλά στηρίζουν ένα σύστημα που τους επέτρεψε να ιδρύσουν κατασκευαστικές εταιρείες, να κάνουν περιουσίες και να εισέλθουν στην πολιτική. Ήδη από το 2020 κυκλοφορεί μια νέα φράση στους κύκλους της αντιπολίτευσης: «Από το τουρμπάνι στις αρβύλες». Όταν ανατράπηκε ο Σάχης, η εξουσία μετατοπίστηκε από το «στέμμα στο τουρμπάνι», αλλά τώρα μετακινείται προς τους Φρουρούς. Οι επαναστάτες δεν σκοπεύουν προφανώς να παραδώσουν την εξουσία.