Το κλείσιμο του İstanbul Bilgi Üniversitesi με προεδρική απόφαση του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν δεν είναι μια απλή διοικητική πράξη για ένα ιδιωτικό πανεπιστήμιο που βρέθηκε μπλεγμένο σε έρευνα για τον ιδιοκτήτη του. Είναι μια κίνηση με βαρύ πολιτικό, συμβολικό και ακαδημαϊκό φορτίο.
Το Bilgi δεν ήταν ένα τυχαίο πανεπιστήμιο της Κωνσταντινούπολης. Για σχεδόν τρεις δεκαετίες υπήρξε ένας από τους πιο αναγνωρίσιμους χώρους της φιλελεύθερης, διεθνούς, ανοιχτής και κοινωνικά ευαίσθητης τουρκικής ακαδημαϊκής ζωής. Ήταν το πανεπιστήμιο που ταυτίστηκε με τις κοινωνικές επιστήμες, τα ανθρώπινα δικαιώματα, την ελευθερία της έκφρασης, τις ευρωπαϊκές ακαδημαϊκές συνεργασίες, τα διεθνή προγράμματα και μια κουλτούρα δημόσιου διαλόγου που βρισκόταν συχνά σε απόσταση από τον κρατικό εθνικισμό και τον συντηρητισμό του καθεστώτος Ερντογάν.
Η απόφαση δημοσιεύθηκε στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως της Τουρκίας και αναφέρει ότι αίρεται η άδεια λειτουργίας του πανεπιστημίου, επειδή στο ιδρυτικό του ίδρυμα είχε διοριστεί καϊγιούμ, δηλαδή κρατικός επίτροπος/διαχειριστής, με βάση το πρόσθετο άρθρο 11 του νόμου 2547 για την Ανώτατη Εκπαίδευση. Η απόφαση φέρει την υπογραφή του Ερντογάν και τέθηκε σε ισχύ άμεσα.
Τι ακριβώς αποφασίστηκε
Η απόφαση δεν λέει απλώς ότι αλλάζει η διοίκηση του Bilgi. Λέει ότι αφαιρείται η άδεια λειτουργίας του. Στην πράξη, αυτό σημαίνει ότι ένα πανεπιστήμιο με δεκάδες χιλιάδες φοιτητές, χιλιάδες αποφοίτους, διεθνή δίκτυα και ακαδημαϊκό προσωπικό σταματά να λειτουργεί ως αυτόνομος ακαδημαϊκός οργανισμός.
Το YÖK, το Συμβούλιο Ανώτατης Εκπαίδευσης της Τουρκίας, ανακοίνωσε ότι θα ληφθούν μέτρα ώστε οι φοιτητές, οι οικογένειές τους, το ακαδημαϊκό και διοικητικό προσωπικό να μη βρεθούν σε καθεστώς ζημίας ή απόλυτης αβεβαιότητας. Ωστόσο, η ανακοίνωση δεν έδωσε από την πρώτη στιγμή σαφές χρονοδιάγραμμα για εξετάσεις, πτυχία, μεταφορές τμημάτων και εργασιακό μέλλον των εργαζομένων.
Η βασική πρόβλεψη του νόμου είναι ότι οι φοιτητές ενός ιδρύματος του οποίου αίρεται η άδεια λειτουργίας μπορούν να συνεχίσουν την εκπαίδευσή τους στο πανεπιστήμιο που ορίζεται ως «εγγυητής» ή σε δημόσιο ίδρυμα που θα καθορίσει το YÖK. Για το Bilgi, ως εγγυήτρια σχολή έχει αναφερθεί το Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi.
Γιατί το Bilgi ήταν τόσο σημαντικό
Το Bilgi ιδρύθηκε στις 7 Ιουνίου 1996 από το Ίδρυμα Bilgi Education and Culture και εγκρίθηκε από την τουρκική Εθνοσυνέλευση με τον νόμο 4142. Ήταν το τέταρτο vakıf πανεπιστήμιο της Τουρκίας, δηλαδή ένα από τα πρώτα μη κρατικά πανεπιστήμια της χώρας. Το σύνθημά του ήταν το λατινικό «Non scholae, sed vitae discimus», δηλαδή «δεν μαθαίνουμε για το σχολείο, αλλά για τη ζωή».
Με τα χρόνια εξελίχθηκε σε πολυ-πανεπιστημιούπολη μέσα στην Κωνσταντινούπολη, με βασικά σημεία αναφοράς το Kuştepe, το Dolapdere και το santralistanbul. Το τελευταίο έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς βρίσκεται στον χώρο του παλιού ηλεκτρικού σταθμού Silahtarağa, ενός εμβληματικού βιομηχανικού τοπόσημου της οθωμανικής και πρώιμης τουρκικής νεωτερικότητας που μετατράπηκε σε πανεπιστημιακό και πολιτιστικό χώρο.
Πριν από το κλείσιμο, το Bilgi είχε περισσότερους από 20.000 φοιτητές, πάνω από 70.000 αποφοίτους, περισσότερους από 1.000 ακαδημαϊκούς, 8 σχολές, 3 ινστιτούτα, 3 επαγγελματικές σχολές και πάνω από 150 προγράμματα.
Η διεθνής του διάσταση ήταν επίσης καθοριστική. Το Bilgi είχε συνεργασίες, διεθνείς φοιτητές και προγράμματα ανταλλαγής, ενώ παρουσιαζόταν ως ίδρυμα με προσανατολισμό στις φιλελεύθερες σπουδές, την ακαδημαϊκή ελευθερία, την κοινωνική προσφορά και τον ανοιχτό διάλογο. Είχε πάνω από 2.000 διεθνείς φοιτητές από περισσότερες από 100 χώρες και εκατοντάδες διεθνείς ακαδημαϊκές συμφωνίες.
Το Bilgi ως σύμβολο της «άλλης Τουρκίας»
Η σημασία του Bilgi δεν μετριέται μόνο με αριθμούς. Μετριέται με το τι αντιπροσώπευε.
Το Bilgi έγινε ένας από τους χώρους όπου συγκεντρώθηκαν φιλελεύθεροι, αριστεροφιλελεύθεροι, κοσμοπολίτες, ευρωπαϊστές, ακτιβιστές των δικαιωμάτων, ερευνητές της λογοκρισίας, νομικοί των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και πανεπιστημιακοί που ήθελαν να ανοίξουν δύσκολες συζητήσεις στην Τουρκία.
Εκεί συνδέθηκαν ονόματα όπως ο Μουράτ Μπελγκέ, ένας από τους πιο γνωστούς φιλελεύθερους διανοουμένους της Τουρκίας, και ο Γιαμάν Ακντενίζ, καθηγητής δικαίου, ειδικός στην ελευθερία της έκφρασης, στο διαδίκτυο και στη λογοκρισία, ιδρυτής του Cyber-Rights.Org και της Ένωσης Ελευθερίας της Έκφρασης.
Το Bilgi είχε επίσης ισχυρό αποτύπωμα στα ανθρώπινα δικαιώματα. Το Κέντρο Εφαρμογής και Έρευνας Δικαίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του πανεπιστημίου διοργάνωνε προγράμματα, σεμινάρια και θερινά σχολεία με τη συμμετοχή νομικών, ακαδημαϊκών και ακτιβιστών από τον χώρο της ελευθερίας έκφρασης, της συνάθροισης, της οργάνωσης και του κράτους δικαίου.
Γι’ αυτό το Bilgi είχε αποκτήσει ένα είδος «πολιτικής ταυτότητας» χωρίς να είναι κομματικό. Ήταν ένα πανεπιστήμιο που για πολλούς στην Τουρκία συμβόλιζε την αστική, ευρωπαϊκή, δικαιωματική, μετα-κεμαλική και μετα-ισλαμιστική δυνατότητα της χώρας. Μια Τουρκία που μιλούσε για δημοκρατία, μνήμη, μειονότητες, κοινωνία των πολιτών και ελευθερία λόγου.
Η διάσκεψη για τους Αρμενίους και το σπάσιμο των ταμπού
Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά επεισόδια που εξηγούν γιατί το Bilgi θεωρούνταν κάτι περισσότερο από εκπαιδευτικό ίδρυμα ήταν η διάσκεψη του 2005 για τους Οθωμανούς Αρμενίους.
Η διάσκεψη «Ottoman Armenians During the Decline of the Empire: Issues of Scientific Responsibility and Democracy» πραγματοποιήθηκε τελικά στο Bilgi τον Σεπτέμβριο του 2005, αφού είχε προηγηθεί σφοδρή πολιτική και δικαστική προσπάθεια να μπλοκαριστεί. Ήταν από τις πρώτες μεγάλες δημόσιες ακαδημαϊκές πρωτοβουλίες στην Τουρκία που αμφισβήτησαν την επίσημη κρατική αφήγηση για το 1915 και άνοιξαν το ζήτημα της ευθύνης, της μνήμης και της δημοκρατίας.
Η σημασία αυτού του γεγονότος ήταν τεράστια. Σε μια χώρα όπου η επίσημη ιστοριογραφία, ο εθνικισμός και ο φόβος του άρθρου 301 έκαναν σχεδόν απαγορευτική τη δημόσια συζήτηση για τους Αρμενίους, το Bilgi έγινε χώρος ακαδημαϊκής ανυπακοής απέναντι σε κρατικά ταμπού. Αυτό εξηγεί γιατί για τους εθνικιστικούς και αυταρχικούς κύκλους το πανεπιστήμιο δεν ήταν ποτέ απλώς ένα campus, αλλά ένα «πρόβλημα» ιδεολογικής παραγωγής.
Από το Laureate στη Can Holding
Η ιστορία του Bilgi δεν ήταν μόνο ακαδημαϊκή. Ήταν και επιχειρηματική.
Το 2006 το πανεπιστήμιο συνδέθηκε με το διεθνές δίκτυο Laureate Education, που λειτουργούσε πανεπιστήμια σε διάφορες χώρες. Το 2019 το Bilgi πέρασε στην Can Holding, σε συναλλαγή που τουρκικά μέσα αποτιμούν στα περίπου 90 εκατ. δολάρια.
Η Can Holding δεν ήταν ένας απλός εκπαιδευτικός όμιλος. Τα επόμενα χρόνια επεκτάθηκε και σε άλλους στρατηγικούς τομείς, μεταξύ των οποίων τα ΜΜΕ. Το 2025 αγόρασε από τον όμιλο Ciner μέσα όπως το Habertürk, το Show TV και το Bloomberg HT, με αποτέλεσμα να βρεθεί ξαφνικά σε κομβικό σημείο μεταξύ εκπαίδευσης, ενημέρωσης, ενέργειας και επιχειρηματικής ισχύος.
Τον Σεπτέμβριο του 2025 ξεκίνησε έρευνα από την εισαγγελία του Küçükçekmece σε βάρος της Can Holding για κατηγορίες που περιλάμβαναν σύσταση εγκληματικής οργάνωσης, λαθρεμπόριο, απάτη, φοροδιαφυγή και ξέπλυμα χρήματος. Στο πλαίσιο αυτής της έρευνας κατασχέθηκαν ή τέθηκαν υπό κρατική διαχείριση 121 εταιρείες, ανάμεσά τους το Bilgi, το Doğa Koleji και μεγάλα ΜΜΕ.
Από εκεί ξεκίνησε η αντίστροφη μέτρηση.
Η επίσημη αιτιολογία και το νομικό κενό
Επισήμως, η απόφαση δεν λέει ότι το Bilgi κλείνει επειδή ήταν φιλελεύθερο. Δεν λέει ότι κλείνει λόγω των καθηγητών του, της κοινωνικής του ταυτότητας ή της πολιτικής του αύρας. Λέει ότι κλείνει επειδή στο ιδρυτικό του ίδρυμα είχε διοριστεί καϊγιούμ και επειδή εφαρμόζεται το πρόσθετο άρθρο 11 του νόμου 2547.
Όμως αυτό ακριβώς είναι το σημείο που προκαλεί αντιδράσεις.
Το άρθρο αυτό αφορά περιπτώσεις όπου το αναμενόμενο επίπεδο εκπαίδευσης και διδασκαλίας σε ένα vakıf πανεπιστήμιο κρίνεται ανεπαρκές από το YÖK και οι προειδοποιήσεις για διόρθωση δεν φέρνουν αποτέλεσμα.
Στην περίπτωση του Bilgi, η δημόσια απόφαση δεν συνοδεύτηκε από αναλυτική έκθεση που να εξηγεί ότι το πανεπιστήμιο είχε αποτύχει ακαδημαϊκά, ότι οι σπουδές του ήταν ανεπαρκείς ή ότι υπήρξε προηγούμενη διαδικασία προειδοποιήσεων που κατέληξε χωρίς αποτέλεσμα. Αυτό επιτρέπει στους επικριτές να υποστηρίζουν ότι το νομικό επιχείρημα λειτουργεί ως διοικητικό όχημα για μια πολύ βαθύτερη πολιτική πράξη.
Ο καθηγητής Δικαίου του Bilgi, Γιαμάν Ακντενίζ, υποστήριξε ότι ένα ίδρυμα 30 ετών έκλεισε ουσιαστικά μέσα σε μια νύχτα και ότι το Σύνταγμα είναι σαφές: τα πανεπιστήμια ιδρύονται με νόμο και μόνο με νόμο μπορούν να κλείσουν.
Τι θα γίνει με τους φοιτητές
Το πιο άμεσο πρόβλημα αφορά τους φοιτητές. Το Bilgi είχε περισσότερους από 20.000 φοιτητές, ενώ φοιτητές και διδάσκοντες βρέθηκαν ξαφνικά σε κατάσταση αβεβαιότητας για εξετάσεις, πτυχία, μεταφορές τμημάτων και συνέχιση σπουδών.
Η μεταφορά στο Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi εμφανίζεται ως λύση στο χαρτί, όμως δημιουργεί πρακτικά ερωτήματα. Φοιτητές του Bilgi επισήμαναν ότι το Mimar Sinan δεν διαθέτει αντίστοιχες σχολές για όλα τα προγράμματα, όπως για παράδειγμα μηχανική, ενώ ήδη έχει δικές του χωροταξικές και οργανωτικές δυσκολίες.
Στη συγκέντρωση διαμαρτυρίας στο campus, φοιτητές, ακαδημαϊκοί και εργαζόμενοι δήλωσαν ότι η απόφαση ελήφθη χωρίς προετοιμασία και βύθισε χιλιάδες ανθρώπους στην αβεβαιότητα. Χαρακτηριστική ήταν η φράση φοιτητών ότι «το μέλλον μας δεν μπορεί να σκοτεινιάσει μέσα σε μία νύχτα».
Γιατί η κίνηση ερμηνεύεται πολιτικά
Το κλείσιμο του Bilgi ερμηνεύεται πολιτικά για τρεις λόγους.
Ο πρώτος είναι το πλαίσιο. Η Τουρκία του Ερντογάν έχει μακρά ιστορία παρεμβάσεων στην ανώτατη εκπαίδευση. Μετά το αποτυχημένο πραξικόπημα του 2016, χιλιάδες πανεπιστημιακοί απομακρύνθηκαν, πανεπιστήμια τέθηκαν υπό αυστηρότερο έλεγχο και η έννοια της ακαδημαϊκής αυτονομίας υποχώρησε θεαματικά.
Ο δεύτερος είναι το προηγούμενο του Şehir University. Το 2020 ο Ερντογάν έκλεισε το İstanbul Şehir Üniversitesi, ίδρυμα που συνδεόταν με τον πρώην πρωθυπουργό και μετέπειτα πολιτικό αντίπαλό του, Αχμέτ Νταβούτογλου. Το κλείσιμο εκείνο είχε επίσης παρουσιαστεί ως διοικητικό/οικονομικό ζήτημα, αλλά διεθνείς οργανώσεις το κατέγραψαν ως πλήγμα στην ακαδημαϊκή ελευθερία και ως πολιτικά φορτισμένη υπόθεση.
Ο τρίτος είναι το μοντέλο Boğaziçi. Από το 2021, η κρίση στο Boğaziçi University έδειξε πώς το κράτος αντιμετωπίζει τα πανεπιστήμια όχι ως αυτόνομους χώρους γνώσης, αλλά ως πεδία πολιτικού ελέγχου. Ο διορισμός πρυτάνεων από την κορυφή, οι φοιτητικές κινητοποιήσεις, οι συλλήψεις και η σταδιακή αναδιάταξη της εσωτερικής ζωής του πανεπιστημίου διαμόρφωσαν μια νέα κανονικότητα: η ακαδημαϊκή διοίκηση υπάγεται στην πολιτική εξουσία.
Το μήνυμα προς την ακαδημαϊκή κοινότητα
Το μήνυμα του κλεισίματος είναι σαφές: ακόμη και ένα μεγάλο, διεθνές, αναγνωρίσιμο πανεπιστήμιο μπορεί να τεθεί υπό καϊγιούμ και στη συνέχεια να κλείσει με προεδρική απόφαση.
Αυτό δημιουργεί έναν ισχυρό ψυχολογικό μηχανισμό πειθάρχησης. Δεν χρειάζεται κάθε πανεπιστήμιο να κλείσει. Αρκεί να ξέρουν όλοι ότι μπορεί να συμβεί.
Η Τουρκία του Ερντογάν έχει περάσει από τη φάση των έκτακτων διαταγμάτων στη φάση της κανονικοποιημένης διοικητικής πίεσης. Ο έλεγχος δεν γίνεται μόνο με συλλήψεις ή απαγορεύσεις. Γίνεται και με διορισμούς, καϊγιούμ, ακύρωση αδειών, μεταφορά φοιτητών, πειθαρχικές απειλές, οικονομικές έρευνες και θεσμική ασφυξία.
Σε ανάλυση για την κατάληψη των τουρκικών πανεπιστημίων από το AKP, έχει επισημανθεί ότι μετά το 2020 η εξουσία δεν βασίζεται μόνο στο σοκ της κατάστασης έκτακτης ανάγκης, αλλά σε ένα μόνιμο θεσμικό μοντέλο ελέγχου: πειθαρχικές εξουσίες, κανονικοποίηση της κρατικής παρέμβασης, καϊγιούμ, πάγωμα περιουσιακών στοιχείων και δυνατότητα κλεισίματος ιδιωτικών πανεπιστημίων.
Γιατί τώρα
Η χρονική στιγμή έχει σημασία.
Το Bilgi κλείνει σε μια περίοδο κατά την οποία η Τουρκία ζει αλλεπάλληλες θεσμικές αναταράξεις: δικαστικές κινήσεις κατά της αντιπολίτευσης, πίεση στο CHP, ακύρωση του διπλώματος του Εκρέμ Ιμάμογλου, φυλακίσεις, διορισμοί επιτρόπων και αυξανόμενος έλεγχος του δημόσιου χώρου.
Δεν υπάρχει δημόσια απόδειξη ότι το κλείσιμο του Bilgi συνδέεται άμεσα με την κρίση στο CHP ή με συγκεκριμένη πολιτική σκοπιμότητα εναντίον των φοιτητών του. Υπάρχει όμως ένα σαφές πολιτικό περιβάλλον: οι ανεξάρτητοι θεσμοί στην Τουρκία υφίστανται διαρκώς πίεση και οι χώροι που παράγουν εναλλακτικό λόγο αντιμετωπίζονται ως δυνητικά επικίνδυνοι.
Το Bilgi ήταν ακριβώς ένας τέτοιος χώρος.
Το οικονομικό υπόβαθρο και η πολιτική χρήση του
Η υπόθεση Can Holding προσφέρει στο κράτος μια επίσημη αφετηρία. Οι κατηγορίες για ξέπλυμα χρήματος, φοροδιαφυγή, απάτη και οργανωμένο οικονομικό έγκλημα είναι βαριές και δεν μπορούν να αγνοηθούν. Αν υπάρχουν αδικήματα, πρέπει να ερευνηθούν.
Το ερώτημα, όμως, είναι άλλο: γιατί μια ποινική ή οικονομική έρευνα σε βάρος του ιδιοκτήτη πρέπει να οδηγήσει στο κλείσιμο ενός πανεπιστημίου ως ακαδημαϊκού θεσμού;
Η φυσιολογική θεσμική απάντηση θα μπορούσε να είναι αλλαγή ιδιοκτησίας, διοικητική εποπτεία, οικονομικός έλεγχος, ειδική εκκαθάριση, προστασία φοιτητών και διατήρηση της ακαδημαϊκής συνέχειας. Το κλείσιμο είναι η πιο βαριά λύση. Και επειδή το Bilgi δεν ήταν οποιοδήποτε ίδρυμα, η λύση αυτή διαβάζεται αναπόφευκτα πολιτικά.
Το Bilgi ως μνήμη της φιλελεύθερης Κωνσταντινούπολης
Το Bilgi ήταν παιδί της Κωνσταντινούπολης των 90s και των 2000s: της περιόδου όπου η Τουρκία έδειχνε ότι μπορεί να συζητήσει την Ευρώπη, τα ανθρώπινα δικαιώματα, τις μειονότητες, την ελευθερία έκφρασης, τον πολιτισμό, την αγορά, την κοινωνία των πολιτών και τη δημοκρατική μεταρρύθμιση.
Στα campus του υπήρχε ένα μείγμα που σπάνια επιβιώνει στην Τουρκία του 2026: φοιτητές από τη μεσαία τάξη, διεθνείς ακαδημαϊκοί, ερευνητές δικαιωμάτων, καλλιτέχνες, άνθρωποι των media, κοινωνικοί επιστήμονες, ακτιβιστές, νομικοί και διανοούμενοι που δεν ταίριαζαν ούτε στο παλιό στρατοκρατικό κεμαλικό κράτος ούτε στο νέο ισλαμο-εθνικιστικό κράτος του AKP.
Αυτό ακριβώς έκανε το Bilgi σημαντικό. Και αυτό ακριβώς κάνει το κλείσιμό του βαρύ.
Το συμπέρασμα
Το Πανεπιστήμιο Bilgi δεν έκλεισε απλώς επειδή ένας επιχειρηματικός όμιλος μπήκε στο στόχαστρο των αρχών. Αυτό είναι το επίσημο πλαίσιο. Η πολιτική σημασία βρίσκεται αλλού.
Έκλεισε ένα από τα πιο εμβληματικά πανεπιστήμια της φιλελεύθερης Τουρκίας. Ένας χώρος που είχε συνδεθεί με την ανοιχτή συζήτηση, τα ανθρώπινα δικαιώματα, τη διεθνή ακαδημαϊκή δικτύωση και την αμφισβήτηση των κρατικών ταμπού. Ένας χώρος που συμβόλιζε την Τουρκία που κάποτε πίστευε ότι μπορεί να γίνει πιο ευρωπαϊκή, πιο ελεύθερη, πιο πλουραλιστική.
Η κίνηση Ερντογάν δείχνει ότι το τουρκικό καθεστώς δεν αρκείται στον έλεγχο της πολιτικής αντιπολίτευσης. Θέλει να ελέγχει και τα οικοσυστήματα που μπορούν να παράγουν αντιπολιτευτική σκέψη πριν αυτή γίνει κόμμα, διαδήλωση ή εκλογική απειλή.
Το Bilgi ήταν ένα τέτοιο οικοσύστημα.
Γι’ αυτό η απόφαση δεν αφορά μόνο τους φοιτητές του. Αφορά το μέλλον της ακαδημαϊκής ελευθερίας στην Τουρκία. Και, ακόμη βαθύτερα, αφορά το αν στη σημερινή Τουρκία μπορεί να επιβιώσει ένας θεσμός που δεν ανήκει ολοκληρωτικά ούτε στο κράτος, ούτε στην αγορά, ούτε στην ιδεολογία του προεδρικού καθεστώτος.
