Η Ισπανία βρίσκεται αντιμέτωπη με μια κρίση στέγασης που έχει μετατρέψει τις κατοικίες σε πεδίο σύγκρουσης ανάμεσα σε μικροϊδιοκτήτες και καταληψίες, αποκαλύπτοντας ένα βαθιά προβληματικό μοντέλο στην αγορά ακινήτων της χώρας. Οι ιστορίες ανθρώπων όπως η Σόνια Μοράν και η Χέμα Λόπεθ αποτυπώνουν πώς η απώλεια εισοδήματος, τα «κόκκινα» δάνεια και μια αργή δικαιοσύνη εγκλωβίζουν τόσο ιδιοκτήτες όσο και ενοικιαστές σε ένα αδιέξοδο χωρίς εύκολη έξοδο.
Η Μοράν, μετανάστρια από τον Ισημερινό, βρέθηκε να χρωστά πάνω από 400.000 ευρώ για ένα διαμέρισμα 48 τ.μ., όταν η τράπεζα που της χορήγησε το στεγαστικό κατέρρευσε και το δάνειό της πουλήθηκε διαδοχικά σε funds, καταλήγοντας σε όχημα της Cerberus Capital Management. Όταν στην πόρτα της εμφανίστηκε άνδρας, πιθανότατα από εταιρεία «εκκένωσης», με το μήνυμα «είτε συνεργάζεσαι, είτε μια μέρα θα βγεις για ψωμί και δεν θα ξαναμπείς», συνειδητοποίησε ότι η κρίση στην αγορά ακινήτων της Ισπανίας έχει πλέον και σκοτεινή, παραθεσμική διάσταση.
Η οικονομική αφετηρία της σημερινής κρίσης βρίσκεται στη φούσκα των ακινήτων πριν το 2008, όταν το ισπανικό τραπεζικό σύστημα βρέθηκε με περίπου 200 δισ. ευρώ σε μη εξυπηρετούμενα δάνεια και η χρηματοδότηση νέων κατασκευών σχεδόν στέρεψε. Την ίδια στιγμή, η Ισπανία έγινε η ταχύτερα αναπτυσσόμενη μεγάλη οικονομία της Ευρωζώνης από το 2022, ενώ η μετανάστευση και η εσωτερική κινητικότητα αύξαναν συνεχώς τη ζήτηση για κατοικίες, εκτοξεύοντας τις τιμές ενοικίων και επιβαρύνοντας δυσανάλογα νέους και χαμηλόμισθους.
Ισπανία: Όταν οι κατοικίες γίνονται «πολιορκημένα» ακίνητα
Η κυβέρνηση απάντησε στην πανδημία με το λεγόμενο «κοινωνικό ασπίδιο», ένα πλαίσιο που απαγορεύει τις εξώσεις ευάλωτων νοικοκυριών και έκτοτε ανανεώνεται κάθε χρόνο, με το νέο ντιλ του Πέδρο Σάντσεθ να προβλέπει ακόμη μία ετήσια παράταση. Οι επικριτές του μέτρου υποστηρίζουν ότι, χωρίς παράλληλη ενίσχυση της προσφοράς κατοικιών, η προστασία αυτή ενθαρρύνει όλο και περισσότερους ενοικιαστές να σταματούν να πληρώνουν ενοίκιο, ωθώντας την Ισπανία σε ένα γκρίζο καθεστώς όπου η κατοχή και η χρήση των ακινήτων αποσυνδέονται.
Στην πλατφόρμα Idealista, την πιο δημοφιλή αγορά ακινήτων της Ισπανίας, έχει πλέον δημιουργηθεί ειδική κατηγορία πώλησης «κατειλημμένων» κατοικιών, με περίπου 24.000 τέτοια ακίνητα το δ’ τρίμηνο του 2025 — γύρω στο 3% του συνολικού αποθέματος προς πώληση. Στη Μαδρίτη, τα καταληφθέντα ακίνητα προς πώληση αυξήθηκαν κατά 10% σε μόλις ένα τρίμηνο, ενώ σε πόλεις όπως η Μούρθια και η Σεβίλλη το ποσοστό τους φτάνει ως και το 7,2% και 6,5% αντίστοιχα, δείχνοντας ότι το φαινόμενο έχει εξαπλωθεί πέρα από τα μεγάλα μητροπολιτικά κέντρα.
Παρότι τα κατειλημμένα ακίνητα δεν μπορούν να επισκεφθούν από υποψήφιους αγοραστές και συνήθως δεν χρηματοδοτούνται από τράπεζες, πωλούνται με εκπτώσεις που φτάνουν αρχικά ως και 40% σε σχέση με την αγορά. Ωστόσο, σε αγορές με ασφυκτική ζήτηση όπως η Μαδρίτη, μεσιτικές εταιρείες αναφέρουν ότι οι εκπτώσεις αυτές μειώνονται ή και εξαφανίζονται, καθώς επενδυτές αναλαμβάνουν το ρίσκο της «εκκαθάρισης» με την προσδοκία μελλοντικής υπεραξίας.
Αγορά ακινήτων σε βρασμό: Μικροϊδιοκτήτες, καταληψίες και funds
Η ιστορία της Χέμα Λόπεθ είναι ενδεικτική της πίεσης που δέχονται οι μικροϊδιοκτήτες ακινήτων στην Ισπανία σήμερα. Η 44χρονη, που κληρονόμησε το διαμέρισμα των γονιών της στη συνοικία Βαγέκας της Μαδρίτης μαζί με το στεγαστικό του, νοίκιασε την κατοικία το 2022 για να καλύπτει τη δόση· σύντομα, όμως, οι ενοικιαστές σταμάτησαν να πληρώνουν και απέρριψαν ακόμη και τη βοήθειά της για να ζητήσουν κρατική στήριξη, με αποτέλεσμα η ίδια να παλεύει πλέον να εξυπηρετήσει δύο δάνεια.
Η διαδικασία έξωσης που ξεκίνησε το 2024 έχει «κολλήσει» σε ένα δικαστικό σύστημα υπερφορτωμένο από υποθέσεις ακινήτων και χρεών, αφήνοντάς την, όπως λέει, «σε οικονομική χρεοκοπία». «Δεν είμαστε ούτε funds ούτε τζάκια, είμαστε κανονικοί άνθρωποι», δηλώνει σε συγκέντρωση έξω από το Κογκρέσο, όπου ιδιοκτήτες και ενοικιαστές περίμεναν την απόφαση για το αν θα παραταθεί το πλαίσιο προστασίας των ευάλωτων οικογενειών από εξώσεις, το οποίο αφορά περίπου 70.000 νοικοκυριά και τους ιδιοκτήτες τους.
Την ίδια στιγμή, η άλλη πλευρά της αγοράς ακινήτων στην Ισπανία οργανώνεται σε σωματεία ενοικιαστών, τοπικές συλλογικότητες και επιτροπές γειτονιάς που μπλοκάρουν εξώσεις και καταγγέλλουν «αρπακτικές» πρακτικές ιδιοκτητών και funds. Σε γειτονιές της Μαδρίτης, πανό με συνθήματα όπως «Η γειτονιά δεν πωλείται» και αυτοκόλλητα που γράφουν «Οι ιδιοκτήτες κλέβουν τους μισθούς μας» κρέμονται από μπαλκόνια, ενώ δεκάδες διαδηλωτές στήνουν ανθρώπινες αλυσίδες σε εισόδους πολυκατοικιών για να ανακόψουν την είσοδο της αστυνομίας σε προσπάθειες έξωσης.
Παράλληλα, αναδύεται μια νέα βιομηχανία γύρω από τα «δύσκολα» ακίνητα, με εταιρείες όπως η Desokupa να υπόσχονται, έναντι μερικών χιλιάδων ευρώ, ότι θα «αδειάσουν» κατειλημμένα διαμερίσματα μέσα σε λίγες μέρες ή εβδομάδες, χρησιμοποιώντας την ψυχολογική πίεση και τη διαρκή παρουσία τους ως «όπλο». Το λογότυπό της, με έναν μυώδη βραχίονα και σφιγμένη γροθιά, και οι φωτογραφίες ανθρώπων με μαύρο εξοπλισμό να απομακρύνουν «okupas», συμπληρώνουν το σκηνικό μιας αγοράς ακινήτων όπου το κράτος, η αγορά και η παρα-αγορά συγκρούονται για τον έλεγχο της κατοικίας.
Η επόμενη μέρα για τις κατοικίες στην Ισπανία
Η κυβέρνηση Σάντσεθ επιχειρεί να απαντήσει στην κρίση με ένα νέο επενδυτικό fund 10,5 δισ. ευρώ, το οποίο φιλοδοξεί, με μόχλευση ιδιωτικών κεφαλαίων, να χρηματοδοτήσει μεταξύ άλλων και την κατασκευή και ενοικίαση 15.000 κατοικιών τον χρόνο. Ωστόσο, ακόμη και οι επίσημες προβλέψεις αναγνωρίζουν ότι ο αριθμός αυτός υπολείπεται κατά πολύ των πραγματικών αναγκών της αγοράς, αφήνοντας ανοιχτό το ερώτημα αν η Ισπανία μπορεί να καλύψει το κενό σε προσιτές κατοικίες προτού παγιωθεί ένα νέο, πιο σκληρό καθεστώς ανισότητας στο real estate.
Οι δείκτες δείχνουν ότι το βάρος των ενοικίων για τον μέσο Ισπανό έχει φτάσει στο υψηλότερο επίπεδο που έχει καταγραφεί ποτέ, με την ενοικίαση ενός διαμερίσματος 70 τ.μ. να απορροφά σε πολλές πόλεις πάνω από το μισό του κατώτατου μισθού. Αντίστοιχα, όσοι επωφελούνται από την άνοδο των τιμών των ακινήτων, ιδιοκτήτες με περισσότερα του ενός ακίνητα, επενδυτές και funds, βλέπουν την περιουσία τους να ενισχύεται, διευρύνοντας το χάσμα με τους νέους, τους μετανάστες και τα εργατικά νοικοκυριά που παλεύουν απλώς να μην χάσουν το σπίτι τους, όπως αναφέρει το Bloomberg.
Για ανθρώπους όπως η Μοράν, η οποία πλέον συμμετέχει σε εβδομαδιαίες συνελεύσεις σε κέντρα γειτονιάς, η «λύση» δεν είναι πια μόνο νομική ή οικονομική, αλλά και συλλογική. Στηρίζεται σε δίκτυα αλληλεγγύης που προσφέρουν νομική υποστήριξη, ψυχολογική στήριξη και κυρίως την αίσθηση ότι, απέναντι σε τράπεζες, funds, εταιρείες «εκκένωσης» και ένα κράτος που δυσκολεύεται να ελέγξει την αγορά ακινήτων, κανείς δεν είναι εντελώς μόνος του.
