Στα τέλη της περασμένης χρονιάς, όλα έδειχναν ότι η οικογένεια Μπολσονάρο είχε τελειώσει πολιτικά. Ο Ζαΐρ Μπολσονάρο, ο ακροδεξιός πρώην πρόεδρος της Βραζιλίας, βρισκόταν στη φυλακή, έχοντας καταδικαστεί σε 27 χρόνια για συνωμοσία με στόχο πραξικόπημα, ενώ είχε απομακρυνθεί και από κατ’ οίκον περιορισμό αφού επιχείρησε να σπάσει τον ηλεκτρονικό βραχιολάκι επιτήρησης. Την ίδια ώρα, ο μαχητικός γιος του, Εντουάρντο, που συχνά παρουσιαζόταν ως ο πιο πιθανός πολιτικός του διάδοχος, είχε αποπεμφθεί από το Κογκρέσο και ζούσε στις Ηνωμένες Πολιτείες σε καθεστώς αυτοεξορίας.
Ωστόσο, η εικόνα αυτή αλλάζει ταχύτατα. Η οικογένεια Μπολσονάρο φαίνεται να οργανώνει μια εντυπωσιακή πολιτική επιστροφή, με φόντο τις προεδρικές εκλογές της Βραζιλίας σε έξι μήνες. Στο επίκεντρο αυτής της νέας προσπάθειας βρίσκεται ο Φλάβιο Μπολσονάρο, ο μεγαλύτερος γιος του πρώην προέδρου, ο οποίος αναδεικνύεται σε ιδιαίτερα ανταγωνιστικό υποψήφιο απέναντι στον νυν πρόεδρο Λουίζ Ινάσιο Λούλα ντα Σίλβα.
Οι δημοσκοπήσεις δείχνουν ότι ο 44χρονος γερουσιαστής από το Ρίο ντε Τζανέιρο είτε ισοφαρίζει είτε ξεπερνά τον Λούλα, την ώρα που η δυσαρέσκεια των ψηφοφόρων για την οικονομία και η ανησυχία για την εγκληματικότητα φαίνεται να ενισχύουν το πολιτικό του προφίλ. Ο ίδιος επιχειρεί να χτίσει μια καθαρή προσωπική αντίθεση με τον 80χρονο πρόεδρο, ο οποίος διεκδικεί τέταρτη θητεία, προβάλλοντας την ηλικία, την ενέργεια και την εικόνα της ανανέωσης.
Μπολσονάρο και η στρατηγική της επιστροφής
Ο Φλάβιο Μπολσονάρο επιδιώκει να παρουσιαστεί ως μια διαφορετική εκδοχή του οικογενειακού ονόματος. Σε αντίθεση με τον πατέρα του, που ήταν γνωστός για τον συγκρουσιακό και επιθετικό του λόγο, ο ίδιος προσπαθεί να δώσει πιο ήπιους τόνους. Δικηγόρος στο επάγγελμα και πρώην ιδιοκτήτης καταστήματος σοκολάτας, καλλιεργεί την εικόνα του πιο μετριοπαθούς μέλους της οικογένειας, ικανού να απευθυνθεί και σε πιο κεντρώους ψηφοφόρους.
Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι διαφοροποιείται ουσιαστικά από τον ιδεολογικό πυρήνα του μπολσοναρισμού. Η πολιτική του πλατφόρμα παραμένει σε μεγάλο βαθμό ίδια με εκείνη του πατέρα του: σκληρή γραμμή στα κοινωνικά ζητήματα και στην εγκληματικότητα, πιο φιλελεύθερη προσέγγιση στην οικονομία, αλλά και ακλόνητη πεποίθηση ότι ο Ζαΐρ Μπολσονάρο καταδικάστηκε άδικα. Με αυτόν τον τρόπο, ο Φλάβιο επιχειρεί να κρατήσει συσπειρωμένη τη σκληρή βάση της οικογένειας, χωρίς να χάσει την ευκαιρία να διευρύνει το ακροατήριό του.
Η διαφοροποίηση επιχειρείται κυρίως στο ύφος και λιγότερο στην ουσία. Χαρακτηριστικό είναι ότι, ενώ ο Ζαΐρ Μπολσονάρο είχε γίνει διεθνώς γνωστός για τον σκεπτικισμό του απέναντι στα εμβόλια κατά της Covid-19, ο Φλάβιο Μπολσονάρο έκανε δημόσια το εμβόλιο, στέλνοντας μήνυμα ότι είναι πιο πραγματιστής. Παρ’ όλα αυτά, στις βασικές πολιτικές γραμμές παραμένει κοντά στην οικογενειακή παράδοση.
Μπολσονάρο απέναντι στον Λούλα
Η βασική αιχμή της υποψηφιότητάς του είναι η ευθεία αντιπαράθεση με τον Λούλα. Ο Φλάβιο Μπολσονάρο υποστηρίζει ότι η Βραζιλία χρειάζεται επειγόντως αλλαγή, μια κυβέρνηση «νεότερη, πιο σύγχρονη και με περισσότερη ενέργεια». Όπως λέει, το πρόβλημα δεν είναι η ηλικία του Λούλα καθαυτή, αλλά το γεγονός ότι οι ιδέες του ανήκουν στο παρελθόν.
Στο διεθνές πεδίο, επιτίθεται επίσης στον νυν πρόεδρο για τη στάση του απέναντι στις Ηνωμένες Πολιτείες και την Κίνα. Κατά τον ίδιο, ο Λούλα κρατά μια υπερβολικά εχθρική γραμμή απέναντι στην Ουάσιγκτον και ταυτόχρονα ανοίγει υπερβολικά τη Βραζιλία στο Πεκίνο, σε βαθμό που, όπως υποστηρίζει, η χώρα κινδυνεύει να αντιμετωπίζεται σαν «κινεζική αποικία». Η τοποθέτηση αυτή δείχνει ότι ο Φλάβιο Μπολσονάρο θέλει να επαναφέρει και μια πιο σκληρή γεωπολιτική γραμμή, πιο κοντά στην αμερικανική δεξιά.
Στο ζήτημα της ασφάλειας, ακολουθεί ακόμη πιο ξεκάθαρα τη σκληρή δεξιά ατζέντα. Έχει επισκεφθεί το Ελ Σαλβαδόρ για να παρακολουθήσει από κοντά την αμφιλεγόμενη πολιτική μαζικών φυλακίσεων του προέδρου Ναΐμπ Μπουκέλε και επιθυμεί μια ανάλογη προσέγγιση στη Βραζιλία. Θέλει, μεταξύ άλλων, οι 16χρονοι να δικάζονται ως ενήλικες, ενώ για εγκλήματα όπως ο φόνος και ο βιασμός προτείνει το όριο να πέσει ακόμη και στα 14 έτη. Στη ρητορική του, ο μέσος πολίτης της Βραζιλίας δεν πρέπει να φοβάται ότι θα βρεθεί αντιμέτωπος με ένα όπλο στο κεφάλι του σε ένα φανάρι.
Μπολσονάρο, οικονομία και τα όρια της «μετριοπάθειας»
Στο οικονομικό πεδίο, ο Φλάβιο Μπολσονάρο εμφανίζεται πιο αόριστος. Μιλά για χαμηλότερους φόρους και για ιδιωτικοποιήσεις, ακόμη και των ταχυδρομείων, ενώ υποστηρίζει ότι οι περικοπές δαπανών θα μπορούσαν να μειώσουν τα επιτόκια. Παρ’ όλα αυτά, πολλοί στον επιχειρηματικό κόσμο αμφιβάλλουν αν θα ήταν πραγματικά διατεθειμένος να προχωρήσει στις δύσκολες δημοσιονομικές αποφάσεις που απαιτούνται για μια τέτοια πολιτική.
Παράλληλα, όσο πιο κοντά έρχονται οι εκλογές, τόσο περισσότερο αναμένεται να δεχτεί επιθέσεις από το στρατόπεδο του Λούλα. Ήδη υπάρχουν σκιές γύρω από το πολιτικό του παρελθόν, όπως η υπόθεση με φερόμενες ακανόνιστες πληρωμές από το γραφείο του όταν ήταν βουλευτής στο Ρίο, παρότι η συγκεκριμένη υπόθεση απορρίφθηκε από τα δικαστήρια. Επιπλέον, έχει δεχθεί έλεγχο για φερόμενες σχέσεις με πρόσωπα που συνδέονται με παραστρατιωτικές ομάδες, τις λεγόμενες πολιτοφυλακές, που δραστηριοποιούνται σε δίκτυα εκβιασμών στην πόλη. Ο ίδιος έχει αρνηθεί όλες τις σχετικές κατηγορίες.
Οι υποστηρικτές του Λούλα απορρίπτουν πλήρως το αφήγημα περί πιο «ήπιου» μπολσοναρισμού. Επιμένουν ότι ο Φλάβιο δεν είναι μια μετριοπαθής εκδοχή της οικογενειακής παράταξης, αλλά μέρος ενός ακραίου δεξιού κινήματος που στήριξε ακόμη και τη λογική του πραξικοπήματος. Χαρακτηριστική είναι η φράση του υπουργού Κοινωνικής Ανάπτυξης Ουέλινγκτον Ντίας, ο οποίος τον περιέγραψε ως «λύκο που προσπαθεί να μεταμφιεστεί για να ξεγελάσει τις κότες».
Παρά το γεγονός ότι ο Φλάβιο Μπολσονάρο βρίσκεται στην πολιτική εδώ και πάνω από δύο δεκαετίες, εξακολουθούν να υπάρχουν ερωτήματα για το αν μπορεί να αντέξει τη σκληρή πίεση μιας προεδρικής μάχης. Η αποτυχημένη καμπάνια του για τον δήμο του Ρίο το 2016 παραμένει ένα βαρύ προηγούμενο. Σε ένα debate τότε είχε σχεδόν λιποθυμήσει και αναγκάστηκε να αποχωρήσει, ενώ τελικά κατετάγη τέταρτος, σύμφωνα με τους Financial Times.
Το μεγαλύτερο βάρος, πάντως, είναι η σκιά του ίδιου του πατέρα του. Ο Φλάβιο Μπολσονάρο χρειάζεται τη στήριξη της εκλογικής βάσης του Ζαΐρ Μπολσονάρο, αλλά ταυτόχρονα πρέπει να αποδείξει ότι μπορεί να σταθεί ως αυτόνομη πολιτική φιγούρα. Είναι χαρακτηριστικό ότι στο γραφείο που χρησιμοποιεί στην Μπραζίλια, το οποίο ανήκε παλαιότερα στον πατέρα του, αρνείται να καθίσει στην καρέκλα πίσω από το γραφείο. Όπως λέει ο ίδιος, δεν θα μπορέσει ποτέ να τον πλησιάσει, γιατί κάτι τέτοιο θα ήταν σαν να συγκρίνει κανείς «τον γιο του Πελέ με τον ίδιο τον Πελέ».
Αυτό ακριβώς είναι και το μεγάλο στοίχημα των εκλογών στη Βραζιλία. Η οικογένεια Μπολσονάρο, που μέχρι πρόσφατα φαινόταν να έχει τεθεί οριστικά στο περιθώριο, επιχειρεί μια γρήγορη και καλά οργανωμένη επιστροφή. Το ερώτημα πλέον δεν είναι αν το όνομα Μπολσονάρο παραμένει ζωντανό στην πολιτική σκηνή, αλλά αν ο Φλάβιο Μπολσονάρο μπορεί να μετατρέψει το οικογενειακό βάρος σε εκλογικό πλεονέκτημα και να γίνει ο άνθρωπος που θα οδηγήσει ξανά την παράταξη στην εξουσία.
