Η Σερβία ξεκινά μια πιο καθαρή στροφή στην ενεργειακή της στρατηγική, επιχειρώντας να μειώσει την εξάρτηση από τη Ρωσία, χωρίς να κόψει απότομα τους δεσμούς που τη δένουν εδώ και χρόνια με τη Μόσχα. Τη γραμμή αυτή περιέγραψε ο πρόεδρος της χώρας Αλεξάνταρ Βούτσιτς, μιλώντας για συνομιλίες ώστε να αγοραστεί φυσικό αέριο μέσω του κοινού μηχανισμού προμηθειών της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Η κίνηση έχει βαρύτητα γιατί η Σερβία παραμένει από τους ελάχιστους ευρωπαϊκούς πελάτες του ρωσικού φυσικού αερίου. Πάνω από το 80% των προμηθειών της προέρχεται από τη Ρωσία, σε μια περίοδο όπου η ΕΕ πιέζει προς κάθε κατεύθυνση για εναλλακτικές, με στόχο να περιοριστούν οι ροές χρήματος που τροφοδοτούν τον πόλεμο της Ρωσίας στην Ουκρανία.
Στο εσωτερικό, ο Βούτσιτς προσπαθεί να κρατήσει ισορροπίες που γίνονται όλο και πιο δύσκολες μετά την εισβολή του 2022. Στο εξωτερικό, θέλει να πείσει ότι η Σερβία παραμένει σε τροχιά ένταξης στην ΕΕ, ενώ ταυτόχρονα δεν αποκόπτεται από τον παραδοσιακό της σύμμαχο, τη Ρωσία.
Σερβία και το «παράθυρο» της ΕΕ για φυσικό αέριο
Ο Πρόεδρος της Σερβίας παραδέχτηκε ότι το Βελιγράδι καλείται να εναρμονίσει, έστω σταδιακά, τις επιλογές του με τη γραμμή των Βρυξελλών. Όπως είπε, «πρέπει να προσαρμόσουμε τις ενεργειακές μας πολιτικές σε ορισμένες απαιτήσεις και αιτήματα». Στο ίδιο πλαίσιο, ξεκαθάρισε ότι η χώρα δεν πρόκειται να «μηδενίσει» το ρωσικό αέριο άμεσα: «Θα έχουμε ακόμη μεγάλες ποσότητες ρωσικού αερίου, αλλά παίρνουμε όλο και περισσότερο από τους Ευρωπαίους».
Η πιο συγκεκριμένη λεπτομέρεια αφορά τον μηχανισμό κοινών προμηθειών φυσικού αερίου της ΕΕ, στον οποίο η Σερβία εντάχθηκε πέρυσι. Στόχος, σύμφωνα με τον Βούτσιτς, είναι να εξασφαλίζει 500 εκατομμύρια κυβικά μέτρα τον χρόνο μέσω αυτού του σχήματος, ποσότητα που αντιστοιχεί περίπου στο ένα πέμπτο των αναγκών της χώρας. Στο Βελιγράδι, η εικόνα που θέλει να εκπέμψει είναι ότι η «ενεργειακή ασφάλεια» θα στηριχτεί σε περισσότερες πηγές και σε περισσότερες διαδρομές.
Το timing είναι πιεστικό. Η Σερβία δεν κατάφερε να κλείσει νέο μακροπρόθεσμο συμβόλαιο με τη Gazprom την προηγούμενη χρονιά και το βραχυπρόθεσμο deal που συμφωνήθηκε τον Δεκέμβριο λήγει στις 31 Μαρτίου. Αυτό σημαίνει ότι οι επιλογές για το επόμενο διάστημα πρέπει να «κλειδώσουν» γρήγορα, ειδικά αν ο χειμώνας και η αγορά ανεβάσουν τιμές και ανταγωνισμό.
Σερβία και οι νέες διαδρομές από Αζερμπαϊτζάν, Ελλάδα, Βαλκάνια
Παράλληλα με τις ευρωπαϊκές προμήθειες, η Σερβία έχει ήδη ανοίξει γραμμές προμήθειας από το Αζερμπαϊτζάν μέσω Βουλγαρίας. Το επόμενο κομμάτι του παζλ, όπως περιγράφηκε, είναι η κατασκευή αγωγού προς τη Βόρεια Μακεδονία, έργο που αναμένεται να ξεκινήσει μέσα στη χρονιά. Μέσω αυτού, η Σερβία θα μπορεί να έχει πρόσβαση και σε υγροποιημένο φυσικό αέριο από την Ελλάδα.
Στο πετρέλαιο, σχεδιάζεται επίσης ένας νέος διάδρομος. Ένας αγωγός που θα συνδέει τη Σερβία με τη Ρουμανία εκτιμάται ότι θα ολοκληρωθεί το 2027. Ο Βούτσιτς περιέγραψε αυτή τη συνολική μετατόπιση ως «μια μεγάλη διαφοροποίηση», επιχειρώντας να την παρουσιάσει ως στρατηγική επιλογή και όχι ως αναγκαστικό ελιγμό.
Σερβία, Ρωσία και ΕΕ στο ίδιο κάδρο
Η ενεργειακή στροφή έρχεται σε μια χώρα που διατηρεί ιστορικούς πολιτιστικούς και θρησκευτικούς δεσμούς με τη Ρωσία. Η Μόσχα, άλλωστε, στηρίζει το Βελιγράδι στη θέση του απέναντι στην ανεξαρτησία του Κοσόβου, θέμα που παραμένει κεντρικό για τη σερβική πολιτική. Αυτή η «γέφυρα» με το Κρεμλίνο βοηθούσε επί χρόνια τον Βούτσιτς να ισορροπεί. Μετά το 2022, η ισορροπία γίνεται πιο λεπτή και πιο ακριβή.
Στο μεταξύ, η ρωσικών συμφερόντων πετρελαϊκή εταιρεία NIS μπήκε στο στόχαστρο αμερικανικών κυρώσεων, εξέλιξη που, σύμφωνα με τις πληροφορίες του ρεπορτάζ, οδηγεί σε αναμενόμενη πώληση προς την ουγγρική MOL. Και ενώ η πίεση μεγαλώνει, ο Βούτσιτς επιμένει ότι η ευρωπαϊκή πορεία παραμένει σταθερή: «Χωρίς αμφιβολία, όσο είμαι πρόεδρος, η Σερβία θα βρίσκεται στον δρόμο της προς την ΕΕ».
Η ΕΕ, από την πλευρά της, κρατά ανοιχτό τον κατάλογο των προϋποθέσεων: κράτος δικαίου, ελευθερία των ΜΜΕ, αντιμετώπιση οργανωμένου εγκλήματος και διαφθοράς. Επικριτές υποστηρίζουν ότι πρόσφατες αλλαγές στη δικαιοσύνη μειώνουν την ανεξαρτησία της, κάτι που περιπλέκει την ενταξιακή πορεία. Ο Βούτσιτς απάντησε ότι οι αρχές είναι έτοιμες να «εξετάσουν εξονυχιστικά» το επίμαχο πακέτο δικαστικών νόμων μαζί με ευρωπαϊκούς φορείς.
Στο εσωτερικό μέτωπο, ο ίδιος δέχτηκε πολιτικό πλήγμα μετά την κατάρρευση στέγης σε σιδηροδρομικό σταθμό στο Νόβι Σαντ το 2024, τραγωδία που κόστισε 16 ζωές και πυροδότησε διαδηλώσεις με αιτήματα κατά της διαφθοράς και υπέρ πρόωρων εκλογών. Ο Βούτσιτς παραδέχτηκε ότι η διαφθορά είναι πρόβλημα και δήλωσε «δυσαρεστημένος» με τις προσπάθειες καταπολέμησής της: «Αφορά τη διαφθορά στους κρατικούς θεσμούς μας, συμπεριλαμβανομένων των πολιτικών». Την ίδια στιγμή, απέρριψε τις διαδηλώσεις ως σχέδιο διεθνών υπηρεσιών ασφαλείας από γειτονικές χώρες, χωρίς να παραθέσει αποδείξεις, ενώ οι χώρες αυτές έχουν διαψεύσει τις κατηγορίες.
Με τη δεύτερη και τελευταία προεδρική του θητεία να λήγει το 2027, ο Βούτσιτς έχει δηλώσει ότι θα προκηρύξει πρόωρες εκλογές μέσα στη χρονιά. Για το προσωπικό του «μετά», άφησε ανοιχτά όλα τα ενδεχόμενα, ακόμη και επιστροφή στην κομματική πολιτική ή κίνηση προς την πρωθυπουργία: «Θα ήθελα να είμαι λιγότερο ή καθόλου στην πολιτική, αλλά η φροντίδα της υστεροφημίας μου μπορεί να απαιτήσει κάποιο είδος εμπλοκής, θα δούμε».
Σε αυτό το σκηνικό, η ενεργειακή πολιτική της Σερβίας λειτουργεί σαν καθρέφτης της ευρύτερης στρατηγικής της: να εξασφαλίσει επάρκεια και τιμές, να κρατήσει «ζωντανές» τις ρωσικές ποσότητες όσο χρειάζεται, να αυξήσει τα ευρωπαϊκά κανάλια και να συνεχίσει να περπατά πάνω στη λεπτή γραμμή ανάμεσα στην ΕΕ και τη Μόσχα.
