Αόρατα τάνκερ στα Στενά του Ορμούζ: Πώς το Ιράν κρατά όμηρο το παγκόσμιο πετρέλαιο

Οι εντάσεις στα Στενά του Ορμούζ απειλούν ξανά τη ροή του πετρελαίου και των καυσίμων από τον Κόλπο, με τάνκερ να παίζουν καθημερινά «ρώσικη ρουλέτα» για να διασχίσουν το στρατηγικό θαλάσσιο πέρασμα.

Τις τελευταίες εβδομάδες, μικρά και μεγάλα δεξαμενόπλοια με φορτία πετρελαίου και ντίζελ, όπως το Akti A που μετέφερε 300.000 βαρέλια, περίμεναν επί εβδομάδες αγκυροβολημένα κοντά στο Μπαχρέιν, καθώς ιρανικά drones και πύραυλοι έπλητταν πλοία γύρω τους. Η διέλευση από τα Στενά του Ορμούζ μπορεί να διαρκέσει έως και οκτώ ώρες, χρόνο αρκετό ώστε το διπλωματικό σκηνικό να αλλάξει πλήρως προτού ένα τάνκερ βγει με ασφάλεια στον Ινδικό Ωκεανό. Για τους κολοσσούς του trading όπως οι Vitol, Trafigura και Mercuria, το κόστος της αναμονής σε ασφάλιστρα, συντήρηση πλοίων και λιμενικά τέλη μετριέται ήδη σε εκατομμύρια, για κάποιους όμως το τίμημα ήταν ανθρώπινο, με ναυτικό να χάνει τη ζωή του σε επίθεση της Τεχεράνης σε φορτία ναφθάς.

Στενά του Ορμούζ: πώς ο πόλεμος χτυπά το πετρέλαιο

Η αναζωπύρωση του πολέμου στη Μέση Ανατολή μετέτρεψε τα Στενά του Ορμούζ σε πεδίο καθημερινής διαπραγμάτευσης ισχύος μεταξύ Ιράν και ΗΠΑ, με τον έλεγχο της διέλευσης πετρελαίου να λειτουργεί ως μοχλός πίεσης. Την περασμένη εβδομάδα, όταν η Τεχεράνη δήλωσε ότι τα Στενά είναι «εντελώς ανοικτά» μετά την ανακοίνωση εκεχειρίας μεταξύ Ισραήλ και Λιβάνου, πλοιοκτήτες και traders έσπευσαν να σχηματίσουν «φάλαγγες» τάνκερ, ελπίζοντας σε ένα σύντομο παράθυρο διαφυγής για τα φορτία πετρελαίου. Μέχρι το Σάββατο, όμως, το μήνυμα είχε αλλάξει: οι Φρουροί της Επανάστασης ανακοίνωσαν ότι μόνο πλοία εγκεκριμένα από το IRGC διασφαλίζουν ασφαλή διέλευση, επαναφέροντας τον κίνδυνο καταλήψεων και επιθέσεων.

Η αβεβαιότητα αυτή έχει δημιουργήσει ένα ιδιότυπο «σύστημα διοδίων», με την Τεχεράνη να εμφανίζεται πιο ανεκτική σε πλοία που συνδέονται με χώρες όπως το Πακιστάν και η Κίνα, ενώ υπάρχουν ακόμη και ενδείξεις ότι κάποια περάσματα μπορεί να πληρώνονται σε κρυπτονομίσματα. Παράλληλα, πλοία χωρών με ευαίσθητες πολιτικές σχέσεις στην περιοχή, όπως ο όμιλος MSC που συνεργάζεται επιχειρηματικά με το Ισραήλ, επιχειρούν να «γλιστρήσουν» από τα Στενά με κλειστά transponders, θέτοντας όμως σε κίνδυνο τόσο το φορτίο πετρελαίου όσο και τα πληρώματα. Η κατάσχεση δύο τέτοιων πλοίων, των Francesca και Epaminondas, που είτε ανήκαν είτε ήταν ναυλωμένα από την MSC, έστειλε μήνυμα ότι η ανοχή της Τεχεράνης έχει σαφή όρια.

Στενά του Ορμούζ και πετρέλαιο: τα μυστικά escape routes των traders

Για τα μεγάλα trading houses, η επιβίωση του στόλου στα Στενά του Ορμούζ έχει γίνει άσκηση… γεωπολιτικής ναυσιπλοΐας, όπου οι σχέσεις με το Ιράν και τις γειτονικές χώρες αξίζουν όσο και το ίδιο το πετρέλαιο. Η Trafigura, που ελέγχει πάνω από 375 τάνκερ παγκοσμίως, είχε 10 πλοία εγκλωβισμένα στον Κόλπο όταν ξέσπασε ο πόλεμος και σήμερα δηλώνει ότι 9 παραμένουν παγιδευμένα, καθώς πρόκειται για ναυλωμένα πλοία που έχουν υποναυλωθεί σε τρίτους και δεν μεταφέρουν δικά της φορτία. Το μοναδικό που κατάφερε να βγει, το Dhalkut με ιδιοκτήτη από το Ομάν, διέσχισε τα Στενά σε κονβόι τριών πλοίων, ακολουθώντας στενά την ακτή του Ομάν, χώρας με ιδιαίτερα στενή σχέση με την Τεχεράνη.

Ανάλογα ευφάνταστος εμφανίζεται και ο όμιλος Mercuria, ο οποίος είχε τρία πλοία στον Κόλπο στην έναρξη της σύγκρουσης και πλέον τα έχει αποσύρει όλα, χωρίς όμως να αποκαλύπτει τις διαδρομές διαφυγής. Ο διευθύνων σύμβουλος Marco Dunand περιορίστηκε να δηλώσει ότι «υπάρχουν διάφοροι τρόποι να το κάνεις», αρνούμενος να μπει σε λεπτομέρειες, κάτι που δείχνει πόσο ευαίσθητες είναι αυτές οι άτυπες «γραμμές» διέλευσης πετρελαίου μέσω των Στενών του Ορμούζ. Την ίδια στιγμή, πλοία που συνδέονται με συμμάχους του Ιράν, όπως του ομάνικου στόλου, εκμεταλλεύονται ένα στενό παράθυρο ασφάλειας ακολουθώντας ρότες κοντά στην ομανική ακτογραμμή, μακριά από τα πιο εκτεθειμένα σημεία του διαύλου.

Πέρα από τα τάνκερ πετρελαίου, μέσω των Στενών του Ορμούζ κατάφεραν να περάσουν ακόμη και κρουαζιερόπλοια, συμπεριλαμβανομένων ενός της MSC Cruises και δύο της Tui, τα οποία επίσης κινήθηκαν μέσω των ομανικών υδάτων με στενό συντονισμό με τις αρχές. Η Tui επέμεινε ότι δεν κατέβαλε χρήματα στο Ιράν για ασφαλή διέλευση, υπογραμμίζοντας πως η πορεία εγκρίθηκε από τις αρμόδιες αρχές και σχεδιάστηκε με «προσεκτική αξιολόγηση της κατάστασης ασφαλείας». Τα trading houses Vitol, Trafigura και Mercuria επίσης διαμηνύουν ότι δεν έχουν πληρώσει για διέλευση, θυμίζοντας πως κάθε τέτοια συναλλαγή θα έθετε ζήτημα παραβίασης των αμερικανικών κυρώσεων κατά της Τεχεράνης.

Στενά του Ορμούζ, πετρέλαιο και η απουσία διεθνούς «ομπρέλας»

Παρά το γεγονός ότι από τα Στενά του Ορμούζ περνά κρίσιμο ποσοστό του παγκόσμιου πετρελαίου, οι κυβερνήσεις φαίνεται μέχρι στιγμής απρόθυμες να δημιουργήσουν ένα θεσμοθετημένο πλαίσιο προστασίας για τα εμπορικά πλοία. Ο Larry Johnson, επικεφαλής freight της Mercuria, κατηγόρησε δημόσια τους πολιτικούς ότι «χώνουν το κεφάλι τους στην άμμο», τονίζοντας πως δεν υπάρχει συντονισμένη προσπάθεια να τεθεί ένα σαφές πρωτόκολλο διέλευσης για τα τάνκερ. Όπως ανέφερε, τα πλοία που μέχρι τώρα φαίνεται να περνούν πιο εύκολα είναι κρατικά, με πρόσβαση σε ναυτικές ή στρατιωτικές δυνάμεις και απευθείας κυβερνητικούς διαύλους με την Τεχεράνη, αφήνοντας τους «καθαρούς» εμπορικούς παίκτες εκτεθειμένους.

Το αποτέλεσμα είναι ένα «γκρίζο» καθεστώς ασφάλειας, στο οποίο οι traders πετρελαίου και οι πλοιοκτήτες καλούνται να ισορροπήσουν ανάμεσα σε οικονομική επιβίωση, νομικούς κινδύνους και την ασφάλεια των πληρωμάτων. Σε αυτό το περιβάλλον, κάθε επιτυχής έξοδος ενός φορτίου από τα Στενά του Ορμούζ – όπως η περίπτωση τάνκερ με αζερικό αργό για τη Socar που, σύμφωνα με trader, εξασφάλισε τεράστιο κέρδος – μετατρέπεται σε case study για το πώς η γεωπολιτική αστάθεια μπορεί να εκτινάξει την αξία του πετρελαίου μέσα σε λίγες ώρες. Χωρίς μια διεθνή «ομπρέλα» προστασίας, οι επόμενες κινήσεις θα συνεχίσουν να σχεδιάζονται περισσότερο σε κλειστές αίθουσες συνεδρίων commodities παρά σε διπλωματικά τραπέζια.