Η παραπληροφόρηση γύρω από τον ιό Έμπολα εξελίσσεται σε έναν από τους μεγαλύτερους κινδύνους για την αντιμετώπιση της επιδημίας στη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό, καθώς ψευδείς πληροφορίες και θεωρίες συνωμοσίας οδηγούν σε βίαιες επιθέσεις κατά υγειονομικών και εθελοντών που συμμετέχουν στις επιχειρήσεις περιορισμού της νόσου.
«Με άρπαξαν από πίσω και άρχισαν να με γρονθοκοπούν, να με χτυπούν με φτυάρια και ματσέτες», περιγράφει ο 27χρονος, Ντάνιελ Ουιρουόθ Γουέλο, ένας από τους τέσσερις εθελοντές του Ερυθρού Σταυρού που τραυματίστηκαν όταν πλήθος επιτέθηκε στην ομάδα τους, επιχειρώντας να ανοίξει το φέρετρο ανθρώπου που είχε πεθάνει από Έμπολα.
Το περιστατικό σημειώθηκε τον περασμένο μήνα σε νεκροταφείο της πόλης Μπούνια, στην ανατολική Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό, ενώ οι εθελοντές πραγματοποιούσαν ασφαλή ταφή. Η επίθεση προκλήθηκε από φήμες που κυκλοφορούσαν τόσο στην τοπική κοινωνία όσο και στο διαδίκτυο, σύμφωνα με τις οποίες το φέρετρο ήταν άδειο.
Όπως δήλωσε ο Γουέλο στο BBC Verify, ορισμένοι από το πλήθος φώναζαν ότι «ο Έμπολα δεν υπάρχει», ενώ άλλοι υποστήριζαν πως η ομάδα του Ερυθρού Σταυρού βρισκόταν εκεί αποκλειστικά «για να βγάλει χρήματα».
Παραπληροφόρηση και βία συνοδεύουν την επιδημία
Η συγκεκριμένη επίθεση αποτελεί μία από μια σειρά περιστατικών που συνδέονται με την παραπληροφόρηση κατά τη διάρκεια της τελευταίας έξαρσης του Έμπολα, η οποία, σύμφωνα με κυβερνητικά στοιχεία, έχει προκαλέσει περισσότερα από 1.750 κρούσματα και 600 θανάτους στη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό από τα μέσα Μαΐου.
Μεταξύ των ψευδών ισχυρισμών που κυκλοφορούν στις πληγείσες περιοχές είναι ότι ο Έμπολα δεν υπάρχει, ότι οι υγειονομικοί μολύνουν σκόπιμα τους ανθρώπους ή αφαιρούν τα όργανά τους και ότι η αντιμετώπιση της επιδημίας αποτελεί μηχανισμό οικονομικού κέρδους.
Το BBC Verify εντόπισε 12 περιστατικά αντίστασης των τοπικών κοινοτήτων στα μέτρα αντιμετώπισης του Έμπολα, από τα οποία επτά επιβεβαιώθηκαν μέσω βίντεο στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Σε αυτά περιλαμβάνονται επιθέσεις σε μονάδες θεραπείας, ξυλοδαρμοί υγειονομικών και επανειλημμένες προσπάθειες παρεμπόδισης ασφαλών ταφών θυμάτων της νόσου. Ο πραγματικός αριθμός εκτιμάται ότι είναι μεγαλύτερος, καθώς αρκετά περιστατικά συμβαίνουν σε απομακρυσμένες περιοχές χωρίς να καταγράφονται.
Την 1η Ιουλίου, πολίτες πυρπόλησαν κέντρο θεραπείας Έμπολα στην περιοχή Μπαφουαμπάνγκο, στην επαρχία Ιτούρι, που αποτελεί το επίκεντρο της επιδημίας. Τοπικά μέσα ενημέρωσης ανέφεραν ότι ένας αστυνομικός σκοτώθηκε έπειτα από συγκρούσεις για τη σορό ανθρώπου που θεωρούνταν πιθανό θύμα του ιού.
Οι ασφαλείς ταφές προκαλούν αντιδράσεις
Ο Έμπολα μεταδίδεται μέσω άμεσης επαφής με μολυσμένα σωματικά υγρά, ενώ οι σοροί των θυμάτων παραμένουν ιδιαίτερα μεταδοτικές ακόμα και μετά τον θάνατο. Για τον λόγο αυτό, οι υγειονομικές αρχές εφαρμόζουν ασφαλείς διαδικασίες ταφής, αποτρέποντας πρακτικές όπως το πλύσιμο ή το άγγιγμα της σορού, που μπορούν να οδηγήσουν σε νέες μολύνσεις.
Οι τελετές κηδείας που περιλαμβάνουν επαφή με τον νεκρό είχαν διαδραματίσει καθοριστικό ρόλο στη διασπορά του Έμπολα σε προηγούμενες επιδημίες, γεγονός που καθιστά τις ασφαλείς ταφές βασικό εργαλείο περιορισμού της νόσου.
Η τρέχουσα επιδημία συνδέεται με το στέλεχος Bundibugyo. Μέχρι σήμερα δεν υπάρχει εγκεκριμένο εμβόλιο ή θεραπεία για το συγκεκριμένο στέλεχος, ωστόσο ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας αναφέρει ότι έχει ξεκινήσει κλινική δοκιμή δύο πιθανών θεραπειών, με τους ειδικούς να επισημαίνουν πως θα χρειαστούν αρκετοί μήνες μέχρι να ολοκληρωθεί.
Παρά τις προσπάθειες των ανθρωπιστικών οργανώσεων και των αρχών της Λαϊκής Δημοκρατίας του Κονγκό, οι υγειονομικοί υποστηρίζουν ότι η παραπληροφόρηση υπονομεύει συστηματικά το έργο τους.
Επιθέσεις σε μονάδες θεραπείας και υγειονομικούς
Στα τέλη Μαΐου, ταραχοποιοί έβαλαν φωτιά σε εξοπλισμό και δύο σκηνές απομόνωσης σε κέντρο θεραπείας Έμπολα στην περιοχή Ρουαμπάρα, όταν συγγενείς νεαρού άνδρα που θεωρούνταν ότι πέθανε από τον ιό εμποδίστηκαν να παραλάβουν τη σορό του για ταφή.
Οι κηδείες, που στη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό διαρκούν συχνά πολλές ημέρες, αποτελούν από τις σημαντικότερες κοινωνικές και πολιτιστικές τελετές της χώρας.
Η ανθρωπολόγος, Ζουλιέν Ανόκο, η οποία συνεργάζεται με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας ως υπεύθυνη κοινοτικής συμμετοχής, είχε δηλώσει στο BBC ότι οι γυναίκες ντύνονται με νυφικά και μακιγιάζ, τραγουδούν και γιορτάζουν τη ζωή του εκλιπόντος, καθώς θεωρούν τον θάνατο ως ένα ταξίδι και όχι ως το τέλος της ζωής.
Έκτοτε, σύμφωνα με πληροφορίες, ιατρικές εγκαταστάσεις δέχτηκαν τουλάχιστον τρεις ακόμα επιθέσεις ή βανδαλισμούς.
Ο φόβος αποτρέπει τους ασθενείς από τη θεραπεία
Μέλη των ομάδων αντιμετώπισης του Έμπολα στην επαρχία Ιτούρι δήλωσαν στο BBC ότι οι παρανοήσεις σχετικά με τον ιό και οι φόβοι για όσα συμβαίνουν στα κέντρα θεραπείας αποθαρρύνουν πολλούς ασθενείς από το να αναζητήσουν έγκαιρα ιατρική βοήθεια, με αποτέλεσμα να φτάνουν στις δομές όταν πλέον οι πιθανότητες ανάρρωσης είναι ελάχιστες.
Ο δρ Αιμέ Μποντά Νούλα από τη Διεθνή Ομοσπονδία Ερυθρού Σταυρού και Ερυθράς Ημισελήνου ανέφερε ότι ορισμένες οικογένειες εγκατέλειψαν τα σπίτια τους όταν συγγενικό τους πρόσωπο πέθανε από Έμπολα, αφήνοντας πίσω τη σορό χωρίς να ενημερώσουν τις Αρχές, επειδή φοβούνταν ότι θα τεθούν σε καραντίνα.
Όπως είπε, πολλοί κάτοικοι πιστεύουν ότι τα κέντρα θεραπείας είναι μέρη όπου «όποιος μπαίνει, πεθαίνει», με αποτέλεσμα να αποφεύγουν τόσο τις υγειονομικές δομές όσο και το προσωπικό.
Παράλληλα, αρκετοί αρνήθηκαν να αλλάξουν τις παραδοσιακές πρακτικές των κηδειών. Ο δρ Μπαμπού Ρουκενγκέζα από τη μη κυβερνητική οργάνωση Save the Children εξήγησε ότι πολλοί δεν πιστεύουν πως οι ασφαλείς και αξιοπρεπείς ταφές μπορούν πραγματικά να βοηθήσουν και θεωρούν απαραίτητο να αγγίξουν τον νεκρό συγγενή τους για τελευταία φορά.
Η δυσπιστία τροφοδοτεί την εξάπλωση του Έμπολα
Τον περασμένο μήνα, δύο εργαζόμενοι στην αντιμετώπιση του Έμπολα δέχτηκαν επίθεση στην επαρχία Βόρειο Κίβου, καθώς κάτοικοι τους κατηγόρησαν για τους θανάτους στην κοινότητά τους.
Βίντεο που επαλήθευσε το BBC Verify δείχνει γυναίκα υγειονομικό να προσπαθεί να διαφύγει, ενώ ομάδα ανδρών τη χτυπά με ξύλινες σανίδες. Σε άλλο βίντεο, άνδρας που φαίνεται να φορά ιατρική στολή σέρνεται στον δρόμο, ενώ δέχεται πέτρες από συγκεντρωμένους.
Πρόσφατη έρευνα της οργάνωσης ActionAid στην επαρχία Ιτούρι έδειξε ότι περίπου το ένα τρίτο των ερωτηθέντων δεν πιστεύει πως ο Έμπολα είναι πραγματική ασθένεια, θεωρώντας ότι πρόκειται είτε για πνευματικό φαινόμενο είτε για αποτέλεσμα μαγείας.
Ο δρ Γουεσάμ Μανκούλα από τα Αφρικανικά Κέντρα Ελέγχου και Πρόληψης Νοσημάτων χαρακτήρισε την παραπληροφόρηση «τον μεγαλύτερο σύμμαχο του Έμπολα», επισημαίνοντας ότι οι ψευδείς φήμες καθυστερούν τη θεραπεία όσων χρειάζονται βοήθεια, προκαλούν επιθέσεις σε υγειονομικούς και δομές υγείας και δυσχεραίνουν τον έλεγχο της επιδημίας.
Οι ειδικοί εκτιμούν ότι η δυσπιστία απέναντι στις Αρχές έχει ενισχυθεί από τις δεκαετίες αναταραχών στην ανατολική Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό, με τις παρατεταμένες συγκρούσεις, τις εξωτερικές παρεμβάσεις και τον ανταγωνισμό για πολύτιμα ορυκτά, όπως ο χρυσός και το κολτάνιο, που έχουν προσελκύσει ξένες εταιρείες και ένοπλες ομάδες.
Ο δρ Ζαν-Βιβιέν Μομπουλί, ο οποίος έχει συμβουλεύσει κυβερνήσεις της περιοχής για την αντιμετώπιση προηγούμενων επιδημιών Έμπολα, δήλωσε ότι οι τοπικές κοινωνίες έχουν αναπτύξει βαθιά δυσπιστία απέναντι σε οτιδήποτε προέρχεται από το εξωτερικό, συμπεριλαμβανομένης της κεντρικής κυβέρνησης.
Οι υγειονομικές αρχές προειδοποιούν ότι η επιτυχής ανάσχεση της επιδημίας εξαρτάται πλέον όχι μόνο από την ιατρική αντιμετώπιση, αλλά και από την αποκατάσταση της εμπιστοσύνης των τοπικών κοινοτήτων, τονίζοντας ότι χωρίς τη συνεργασία τους δεν μπορούν να επιτελέσουν το έργο τους.
