Ο αντιπρόεδρος των ΗΠΑ Τζ. Ντι. Βανς πραγματοποίησε μια ιστορική διήμερη επίσκεψη στην Αρμενία και το Αζερμπαϊτζάν, σηματοδοτώντας τη φιλοδοξία της κυβέρνησης Τραμπ να «εισβάλει» δυναμικά στον Νότιο Καύκασο, μια περιοχή που μέχρι τώρα θεωρούνταν παραδοσιακή σφαίρα επιρροής της Ρωσίας. Η περιοδεία συνδέεται άμεσα με την προσπάθεια της Ουάσιγκτον να κεφαλαιοποιήσει τη λήξη του πολέμου για το Ναγκόρνο-Καραμπάχ και να διαμορφώσει νέες εμπορικές και ενεργειακές διαδρομές που παρακάμπτουν τη Μόσχα και την Τεχεράνη.
Κεντρικό στοιχείο της επίσκεψης Βανς είναι το φιλόδοξο σχέδιο TRIPP (Trump Route for International Peace and Prosperity), ένας διάδρομος 26 μιλίων μέσω της Αρμενίας, ο οποίος θα αναβαθμίσει την παλαιά σοβιετική σιδηροδρομική γραμμή και θα συνδέει το Αζερμπαϊτζάν με τον θύλακα Ναχτσιβάν και την Τουρκία, χωρίς να περνά από τη Ρωσία ή το Ιράν. Το έργο στηρίζεται στο ειρηνευτικό πλαίσιο που υπογράφηκε τον Αύγουστο στον Λευκό Οίκο μεταξύ του πρωθυπουργού της Αρμενίας Νικόλ Πασινιάν και του προέδρου του Αζερμπαϊτζάν Ιλχάμ Αλίγιεφ, το οποίο ο Ντόναλντ Τραμπ παρουσίασε ως «τέλος ενός ατέρμονου πολέμου». Παρότι οι εχθροπραξίες έληξαν ουσιαστικά το 2023, μετά τη σαρωτική επίθεση του Αζερμπαϊτζάν και την παράδοση της Αρμενίας, η Ουάσιγκτον αξιοποιεί τώρα τη συγκυρία για να τοποθετηθεί στον πυρήνα της μεταπολεμικής αρχιτεκτονικής ασφαλείας και μεταφορών.
Βανς, Αρμενία και το ενεργειακό άνοιγμα
Στην πρωτεύουσα Ερεβάν, ο Βανς υπέγραψε μια σειρά οικονομικών και στρατηγικών συμφωνιών με τον Πασινιάν, με αιχμή μια συμφωνία που επιτρέπει στις ΗΠΑ να αδειοδοτήσουν πυρηνική τεχνολογία και εξοπλισμό προς την Αρμενία. Η χώρα, που παραδοσιακά εξαρτάται από τη Ρωσία και το Ιράν για την ενέργεια, εξετάζει πλέον προτάσεις από αμερικανικές, ρωσικές, κινεζικές, γαλλικές και νοτιοκορεατικές εταιρείες για την κατασκευή νέου πυρηνικού αντιδραστήρα που θα αντικαταστήσει το μοναδικό, ρωσικής κατασκευής, πυρηνικό εργοστάσιο. Η αμερικανική συμφωνία προβλέπει έως 5 δισ. δολάρια σε αρχικές εξαγωγές προς την Αρμενία και επιπλέον 4 δισ. για καύσιμα και συντήρηση, κάτι που ο Πασινιάν χαρακτήρισε ως «νέο κεφάλαιο» στην ενεργειακή συνεργασία με τις ΗΠΑ.
Η επίσκεψη Βανς στην Αρμενία είχε όμως και έντονο συμβολικό φορτίο, καθώς ο αντιπρόεδρος και η σύζυγός του κατέθεσαν στεφάνι στο μνημείο της Γενοκτονίας των Αρμενίων στο Τσιτσερνακαμπέρντ. Ανάρτηση στον λογαριασμό του Βανς στην πλατφόρμα X, όπου γινόταν ρητή αναφορά στη Γενοκτονία του 1915, διαγράφηκε στη συνέχεια, προκαλώντας δυσφορία στην αρμενική διασπορά στις ΗΠΑ αλλά και εκνευρισμό στην Τουρκία, σύμμαχο του ΝΑΤΟ και βασικό στρατιωτικό εταίρο του Αζερμπαϊτζάν, η οποία αρνείται μέχρι σήμερα τον όρο «γενοκτονία». Τα κλειστά από το 1993 χερσαία σύνορα Αρμενίας–Τουρκίας και οι ιστορικές πληγές δείχνουν πόσο εύθραυστη παραμένει η εξίσωση στην οποία επιχειρεί να παρέμβει η Ουάσιγκτον.
Βανς, Αζερμπαϊτζάν και η νέα αρχιτεκτονική ασφαλείας
Στο Μπακού, ο Βανς υπέγραψε στρατηγική εταιρική σχέση με τον Αλίγιεφ, που περιλαμβάνει δέσμευση για παροχή αμερικανικών πλοίων με στόχο την προστασία των χωρικών υδάτων του Αζερμπαϊτζάν και εμβάθυνση της συνεργασίας σε εξοπλισμούς και τεχνητή νοημοσύνη. Ο Αλίγιεφ μίλησε για «εντελώς νέα φάση» στις διμερείς σχέσεις, με το Μπακού να επιχειρεί να εδραιωθεί ως δυτικόφιλος παίκτης ανάμεσα στη Ρωσία και το Ιράν, αξιοποιώντας τις στενές του σχέσεις με το Ισραήλ και την ενεργειακή του ισχύ. Ήδη το Αζερμπαϊτζάν έχει κατευθύνει μεγάλους αγωγούς πετρελαίου και φυσικού αερίου μέσω Τουρκίας, μειώνοντας σταδιακά την οικονομική του εξάρτηση από τη Μόσχα.
Η σχέση Αζερμπαϊτζάν–Ρωσίας έχει επιβαρυνθεί τα τελευταία χρόνια, ιδιαίτερα μετά τη συντριβή πτήσης της Azerbaijan Airlines στο Καζακστάν τον Δεκέμβριο 2024, όταν το αεροσκάφος, εκτραπέν από το Γκρόζνι, επλήγη καθώς ρωσικά αντιαεροπορικά κατέρριπταν κοντινό μη επανδρωμένο αεροσκάφος. Ο Αλίγιεφ απαίτησε ανάληψη ευθύνης και αποζημιώσεις, και παρότι ο Βλαντίμιρ Πούτιν ζήτησε συγγνώμη για το «τραγικό περιστατικό» στον ρωσικό εναέριο χώρο, η ρωσική πλευρά άργησε σχεδόν έναν χρόνο να προσφέρει πρόσθετη συγγνώμη, αποζημιώσεις και δέσμευση για απόδοση ευθυνών, με αποτέλεσμα η διμερής σχέση να παραμένει τεταμένη. Παράλληλα, το Μπακού έχει εκμεταλλευθεί τον πόλεμο στην Ουκρανία για να αμφισβητήσει την ικανότητα της Ρωσίας να παίζει ρόλο εγγυητή ασφαλείας στον Νότιο Καύκασο και να εμβαθύνει τη συμμαχία του με την Άγκυρα.
Βανς, Αρμενία, Αζερμπαϊτζάν και η μάχη των διαδρόμων
Η επίσκεψη Βανς φωτίζει ένα βαθύτερο γεωπολιτικό διακύβευμα: την επαναχάραξη των διαδρόμων μεταφορών και ενέργειας από την Κίνα και την Κεντρική Ασία προς την Ευρώπη, παρακάμπτοντας τη Ρωσία και το Ιράν. Μετά την παράδοση του Ναγκόρνο-Καραμπάχ από την Αρμενία και την έξοδο πάνω από 100.000 Αρμενίων προσφύγων, η προσοχή στρέφεται στη λωρίδα της επαρχίας Σγιούνικ, το λεγόμενο από το Μπακού «διάδρομο Ζανγκεζούρ», το χαμένο κρίκο σε έναν προσοδοφόρο άξονα γνωστό ως «Middle Corridor» που θα μπορούσε να συνδέσει την Κίνα και την Κεντρική Ασία με την Τουρκία μέσω Αζερμπαϊτζάν. Εδώ ακριβώς το TRIPP, αν υλοποιηθεί, υπόσχεται να φέρει τις ΗΠΑ στο επίκεντρο μιας νέας διαδρομής η οποία θα κατευθύνει εμπορεύματα και πρώτες ύλες προς τις δυτικές αγορές, μειώνοντας την εξάρτηση από ρωσικές και ιρανικές υποδομές, σύμφωνα με τη Washington Post.
Η Μόσχα προσπάθησε να εμπλακεί στο TRIPP επικαλούμενη τον έλεγχο του αρμενικού σιδηροδρομικού δικτύου μέσω θυγατρικής των Ρωσικών Σιδηροδρόμων, αλλά το Ερεβάν απέρριψε την ιδέα πρόσθετων μετόχων, υπογραμμίζοντας ότι η συμφωνία με την Ουάσιγκτον δεν προβλέπει νέο εταίρο, αν και η Ρωσία μπορεί να ωφεληθεί έμμεσα από την επαναλειτουργία κλειστών διαδρομών. Ρώσοι αναλυτές περιγράφουν κλίμα απογοήτευσης και αίσθηση αδυναμίας, καθώς ο πόλεμος στην Ουκρανία απομυζά πόρους και προσοχή, επιτρέποντας στις χώρες του Νότιου Καυκάσου να αναζητούν εναλλακτικούς προστάτες και συνεργασίες. Την ίδια στιγμή, ειδικοί εκτιμούν ότι για τον Τραμπ το αρμενοαζερικό «πακέτο» αποτελεί «εύκολο ειρηνευτικό τρόπαιο» που ταιριάζει στη φιλοδοξία του για διεθνή αναγνώριση, με τις γεωπολιτικές συνέπειες – από τον περιορισμό της Ρωσίας και του Ιράν μέχρι τον ανταγωνισμό με την Κίνα στην Κεντρική Ασία – να έρχονται ως παράπλευρο, αλλά ιδιαίτερα σημαντικό, όφελος.
