Οι Ρώσοι δισεκατομμυριούχοι ξαναγράφουν σήμερα τον άτυπο «οικογενειακό κώδικα» του πλούτου τους, χτίζοντας ιδιωτικά ιδρύματα στη Μόσχα και την Αγία Πετρούπολη για να θωρακίσουν περιουσίες δισεκατομμυρίων από τις αναταράξεις του πολέμου, των κυρώσεων και των κρατικών κατασχέσεων. Τα νέα αυτά οχήματα κληρονομιάς, που θυμίζουν δυτικού τύπου trust, υπόσχονται ανωνυμία, φοροελαφρύνσεις και έναν πιο «μαλακό» τρόπο μεταβίβασης της εξουσίας στα παιδιά τους, την ώρα που Ευρώπη και παραδοσιακοί φορολογικοί παράδεισοι κλείνουν την πόρτα στο ρωσικό χρήμα.
Μόνο το 2025 ο αριθμός των ιδιωτικών ιδρυμάτων στη Ρωσία εκτοξεύτηκε στις 403 εγγραφές από μόλις 4 το 2022, ξεπερνώντας συνολικά τα 600, καθώς οι αρχές απλοποίησαν δραστικά τις διαδικασίες και προσέφεραν πλήρη μυστικότητα για τους ιδρυτές. Στο παρασκήνιο, εξειδικευμένα νομικά και συμβουλευτικά γραφεία όπως τα FTL Advisers και ASB Consulting Group έχουν στήσει μια βιομηχανία «οικογενειακών γραφείων», όπου μεταβιβάζονται σε κάθε νέο ίδρυμα μετοχές, ακίνητα, χαρτοφυλάκια τίτλων αλλά και συλλογές έργων τέχνης. Η μέση περιουσία που μπαίνει σε κάθε τέτοιο όχημα κινείται από 1 έως 3 δισ. ρούβλια, με συνολικά κεφάλαια που μπορεί να φτάνουν τα 300 δισ. ρούβλια, ενώ το κόστος σύστασης αγγίζει τα 1,5 εκατ. ρούβλια και απαιτούνται τουλάχιστον 100 εκατ. ρούβλια σε περιουσιακά στοιχεία για να ανάψει το πράσινο φως.
Οι Ρώσοι δισεκατομμυριούχοι «φέρνουν πίσω» τα χρήματα
Η στροφή των Ρώσων δισεκατομμυριούχων στο εσωτερικό δεν είναι τυχαία: ξεκινά από το 2018, όταν η Μόσχα δημιούργησε ειδικές διοικητικές ζώνες σε Καλίνινγκραντ και Πριμόριε, προσφέροντας φορολογικά κίνητρα σε εταιρείες και κεφάλαια που θα «παρκάρονταν» ξανά σε ρωσικό έδαφος. Περίπου 674 εταιρείες έχουν πλέον εγκατασταθεί εκεί, ενώ από το 2020 η κυβέρνηση ανέβασε δραστικά το κόστος διακρατήσεων σε παραδοσιακούς προορισμούς όπως η Κύπρος και η Μάλτα, μέσω επαναδιαπραγμάτευσης των συμφωνιών αποφυγής διπλής φορολογίας. Όταν η νομοθεσία για τα ιδρύματα μπήκε σε ισχύ στις αρχές του 2022, η γραφειοκρατία την κράτησε αρχικά στο περιθώριο, μέχρι που οι τροπολογίες του 2024 απλοποίησαν τη διαδικασία και νομιμοποίησαν την πλήρη ανωνυμία των ιδρυτών, απελευθερώνοντας ένα κύμα νέων εγγραφών.
Την ίδια στιγμή, οι Ρώσοι δισεκατομμυριούχοι δεν εγκαταλείπουν εντελώς το εξωτερικό: συνεχίζουν να στήνουν δομές κληρονομιάς σε φιλόξενες δικαιοδοσίες, απλώς μετατοπίζοντας το κέντρο βάρους από την Ευρώπη προς τα Εμιράτα. Μόνο στο Ντουμπάι, Ρώσοι υπήκοοι εκτιμάται ότι ίδρυσαν 40–50 ιδρύματα πέρυσι, με συμβούλους όπως ο Yann Mrazek να επιβεβαιώνουν ότι το μοντέλο είναι διπλό: ρωσικά ιδρύματα για εγχώρια περιουσιακά στοιχεία, παράλληλες δομές στον Κόλπο για ό,τι παραμένει στο εξωτερικό. Η φράση «μη βάζεις όλα τα αυγά στο ίδιο καλάθι», μετά το σοκ των κυρώσεων του 2022 και τις μαζικές δεσμεύσεις κεφαλαίων, έχει γίνει πλέον χρυσός κανόνας διαχείρισης πλούτου για την ελίτ.
Πώς λειτουργεί η νέα «ασπίδα» των Ρώσων δισεκατομμυριούχων
Στην πράξη, τα ιδρύματα λειτουργούν ως ένα είδος οικογενειακού εργαστηρίου: ο Ρώσος δισεκατομμυριούχος μεταφέρει περιουσιακά στοιχεία στο όχημα, διορίζει τα παιδιά ή συγγενείς σε όργανα διοίκησης και παρακολουθεί πώς διαχειρίζονται τον πλούτο όσο ο ίδιος κρατά τον τελικό έλεγχο. Ταυτόχρονα, η δομή αυτή του επιτρέπει να διατηρεί μακριά από τα φώτα της δημοσιότητας την πραγματική μετοχική σύνθεση των εταιρειών του, αφού οι τελικοί δικαιούχοι δεν υποχρεούνται να εμφανίζονται στα δημόσια μητρώα. Ειδικοί όπως η Ksenia Pavlova χαρακτηρίζουν τα ιδρύματα «καλό εργαλείο κάλυψης του μετοχολογίου», υπογραμμίζοντας ότι εκτός από την ιδιωτικότητα προσφέρουν και ουσιαστική προστασία από πιστωτές.
Νομικά, το ίδρυμα ευθύνεται για τα χρέη του ιδρυτή μόνο για τρία χρόνια από τη σύστασή του, περιορίζοντας τον κίνδυνο να βρεθούν τα περιουσιακά του στοιχεία σε μελλοντική πτωχευτική μάζα μετά τη λήξη αυτής της περιόδου. Προστίθενται και οι φορολογικές ελαφρύνσεις: οι πληρωμές προς δικαιούχους δεν υπόκεινται σε φόρο εισοδήματος φυσικών προσώπων, ενώ η μεταβίβαση περιουσιακών στοιχείων από το ίδρυμα εξαιρείται επίσης από φόρους, εφόσον ο δικαιούχος είναι Ρώσος φορολογικός κάτοικος και μέλος της οικογένειας του ιδρυτή όσο εκείνος ζει. Για τους Ρώσους δισεκατομμυριούχους, η συνταγή είναι σαφής: θεσμικό κέλυφος στο εσωτερικό για ναπροστατεύσουν τον εγχώριο πλούτο, φορολογική αποδοτικότητα και ένα πέπλο μυστικότητας σε ένα περιβάλλον αυξανόμενων κατασχέσεων και διωγμών εναντίον όσων θεωρούνται «μη φιλικοί» προς το κράτος.
Παρά το περίβλημα ασφάλειας, οι ρωσικές αρχές εξακολουθούν να βλέπουν καθαρά μέσα σε αυτά τα οχήματα, με τους ιδρυτές και τους δικαιούχους να παραμένουν ορατοί για το κράτος, ακόμη κι αν είναι αόρατοι για την κοινή γνώμη. Νομικοί προειδοποιούν ότι η σχετική νομολογία παραμένει θολή, καθώς η μαζική άνθηση των ιδρυμάτων είναι υπόθεση κυρίως της τελευταίας χρονιάς και κανείς δεν ξέρει πώς τα δικαστήρια θα ερμηνεύσουν στην πράξη κρίσιμες ρήτρες, όπως εκείνη για την εξαίρεση των περιουσιακών στοιχείων από την πτωχευτική περιουσία μετά την τριετία. Δεν είναι τυχαίο ότι πολλοί πλούσιοι πελάτες, κατά τον σύμβουλο Roman Margulis, κρατούν ακόμη στάση αναμονής και αποφεύγουν να «κλειδώσουν» νέες δομές, μέχρι να ξεκαθαρίσουν πλήρως οι κανόνες του παιχνιδιού.
