Το Ιράν κατηγορείται ότι κινεί έναν «σκιώδη στόλο» γερασμένων τάνκερ, που ειδικοί περιγράφουν ως «ωρολογιακή βόμβα» για τους ωκεανούς και την παράκτια ζωή. Η μυστική αυτή ναυτιλιακή αυτοκρατορία, που σπάει το καθεστώς κυρώσεων, θεωρείται θέμα χρόνου να προκαλέσει μια πετρελαιοκηλίδα μεγαλύτερη ακόμη και από την Exxon Valdez.
Τα στοιχεία της εταιρείας θαλάσσιας ανάλυσης Pole Star Global δείχνουν ότι τουλάχιστον 29 ιρανικά τάνκερ έχουν «εξαφανιστεί» από τα επίσημα ραντάρ, απενεργοποιώντας τα δορυφορικά συστήματα αναγνώρισης μετά την πρώτη κατάσχεση ενός δεξαμενόπλοιου στα ανοικτά της Βενεζουέλας από τις ΗΠΑ τον Δεκέμβριο. Περίπου τα μισά από αυτά τα πλοία ξεπερνούν τα 20 χρόνια, που θεωρούνται το ανώτατο ασφαλές όριο ζωής ενός τάνκερ, ενώ ορισμένα έχουν πλέον περάσει τα 30 χρόνια υπηρεσίας. Οι αναλυτές προειδοποιούν ότι, επειδή ο «σκιώδης στόλος» λειτουργεί εκτός διεθνούς ελέγχου και συχνά χωρίς επαρκή συντήρηση, οποιαδήποτε μηχανική βλάβη, φωτιά ή έκρηξη μπορεί να οδηγήσει σε έναν αλυσιδωτό περιβαλλοντικό εφιάλτη.
Ο σκιώδης στόλος ως παγκόσμια απειλή
Η ανησυχία δεν περιορίζεται μόνο στο Ιράν, καθώς ο παγκόσμιος «σκιώδης στόλος» υπολογίζεται σε πολλές εκατοντάδες τάνκερ, περίπου το 17% του συνόλου των πετρελαιοφόρων, με τη Ρωσία να διαθέτει τον μεγαλύτερο αριθμό «σκοτεινών» πλοίων. Ήδη, από το 2021 έως το 2024, εννέα πετρελαιοκηλίδες από την Ταϊλάνδη μέχρι την Ιταλία και το Μεξικό έχουν αποδοθεί σε ρωσικά «σκοτεινά» τάνκερ, ενώ δύο γηρασμένα ρωσικά πλοία προκάλεσαν μεγάλη διαρροή στη Μαύρη Θάλασσα όταν το ένα βυθίστηκε και το άλλο προσάραξε στα τέλη του 2024. Ειδικοί τονίζουν ότι τα ιρανικά πλοία, πολλά εκ των οποίων είναι υπερμεγέθη τάνκερ χωρητικότητας περίπου 300.000 τόνων αργού, μπορούν να δημιουργήσουν κηλίδες που θα καλύψουν χιλιάδες τετραγωνικά μίλια και θα μολύνουν 500 έως και 1.000 μίλια ακτογραμμής.
Ο Saleem Khan, επικεφαλής δεδομένων και αναλύσεων της Pole Star Global, παρομοιάζει τον ιρανικό σκιώδη στόλο με «ωρολογιακή βόμβα», υπογραμμίζοντας ότι είναι «θέμα χρόνου» να προσαράξει ή να διαλυθεί ένα από αυτά τα πλοία ή να σημειωθεί έκρηξη με αποτέλεσμα μια τεράστια πετρελαιοκηλίδα. Υπενθυμίζει ότι τα τάνκερ μεταφέρουν συχνά υπό πίεση φορτία και στηρίζονται σε σύνθετα μηχανήματα που πρέπει να λειτουργούν αδιάλειπτα, γεγονός που καθιστά οποιαδήποτε αστοχία ιδιαίτερα επικίνδυνη. Παρά τα ρίσκα, ο Khan σημειώνει ότι το εμπόριο παραμένει «εξαιρετικά προσοδοφόρο» για όλους τους εμπλεκομένους, κάτι που ενισχύει τα κίνητρα για τη συνέχιση αυτής της γκρίζας ναυτιλιακής πρακτικής.
Ιράν, σκιώδης στόλος και κενά στη διεθνή επιτήρηση
Τα πλοία του ιρανικού σκιώδους στόλου χρησιμοποιούν τεχνάσματα όπως πλαστές σημαίες, ψεύτικη ιδιοκτησία και μπλοκάρισμα ή παραποίηση των σημάτων AIS, ώστε να μεταφέρουν πετρέλαιο που βρίσκεται υπό καθεστώς διεθνών κυρώσεων. Η αξία αυτής της παράνομης αγοράς εκτιμάται σε δισεκατομμύρια δολάρια τον χρόνο, ενώ ευρωπαίοι ηγέτες, όπως ο Εμανουέλ Μακρόν, έχουν προειδοποιήσει ότι μόνο το ρωσικό σκιώδες εμπόριο φτάνει τα 30 δισ. ευρώ ετησίως και χρηματοδοτεί σημαντικό μέρος του πολέμου στην Ουκρανία. Παράλληλα, η πλειονότητα των πλοίων του σκιώδους στόλου είναι ανασφάλιστη, γεγονός που σημαίνει ότι το κόστος οποιασδήποτε μεγάλης διαρροής –υπολογιζόμενο μεταξύ 860 εκατ. και 1,6 δισ. δολαρίων– θα βαρύνει αποκλειστικά το κράτος στα ύδατα του οποίου θα γίνει το ατύχημα.
Ο Mark Spalding, πρόεδρος του Ocean Foundation, προειδοποιεί ότι ο σκιώδης στόλος του Ιράν αποτελεί «σοβαρή και αυξανόμενη περιβαλλοντική απειλή», τονίζοντας ότι το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν θα συμβεί ένα μεγάλο δυστύχημα, αλλά πότε και ποιες κοινότητες και οικοσυστήματα θα πληρώσουν το τίμημα. Επισημαίνει, επίσης, ότι η περιβαλλοντική διάσταση των επιχειρήσεων του σκιώδους στόλου έχει λάβει μέχρι σήμερα «ανεπαρκή προσοχή» σε σχέση με τη γεωπολιτική και οικονομική διάσταση του φαινομένου. Η ιρανική κυβέρνηση, σύμφωνα με το ίδιο ρεπορτάζ, δεν απάντησε σε σχετικό αίτημα σχολιασμού, αφήνοντας αναπάντητα τα ερωτήματα για την ασφάλεια των πλοίων της.
Σκιώδης στόλος και διεθνές ρυθμιστικό χάος
Η έκθεση της Pole Star Global καταλήγει ότι ο συνδυασμός μεγάλης ηλικίας πλοίων, απουσίας δυτικής ασφάλισης και μειωμένων προδιαγραφών συντήρησης υπό καθεστώς κυρώσεων δημιουργεί έναν εξαιρετικά αυξημένο κίνδυνο καταστροφικής περιβαλλοντικής ζημιάς. Σε ένα μόνο δυστύχημα με μεγάλα τάνκερ, προβλέπεται μαζική θνησιμότητα θαλάσσιας ζωής, εκτεταμένη ρύπανση ακτογραμμών και σοβαρές επιπτώσεις στην υγεία και τα μέσα διαβίωσης των τοπικών κοινωνιών. Ως απάντηση, οι αναλυτές προτείνουν ενισχυμένη δορυφορική παρακολούθηση, αυστηρότερους λιμενικούς ελέγχους με άρνηση πρόσβασης σε πλοία που δεν αποδεικνύουν την ασφάλειά τους και στοχευμένες κυρώσεις στους πραγματικούς ιδιοκτήτες των υψηλού κινδύνου σκαφών.
Η Διεθνής Ναυτιλιακή Οργάνωση (IMO) αναγνωρίζει ότι πλοία που λειτουργούν χωρίς διαφάνεια ή εκτός των κανονισμών ασφαλείας θέτουν σε κίνδυνο ναυτικούς, θαλάσσιο περιβάλλον και παγκόσμιο εμπόριο, και εξετάζει πώς μπορεί να χρησιμοποιήσει πιο αποτελεσματικά το υφιστάμενο νομικό πλαίσιο, σύμφωνα με τον Guardian.
Παράλληλα, ευρωπαϊκά κράτη όπως η Γαλλία, η Γερμανία και η Εσθονία έχουν ήδη αναχαιτίσει σκάφη του σκιώδους στόλου, ενώ οι ΗΠΑ έχουν κατασχέσει ρωσικά και βενεζουελάνικα δεξαμενόπλοια τους τελευταίους μήνες. Το Ηνωμένο Βασίλειο, αν και μέχρι πρόσφατα απέφευγε φυσικές κατασχέσεις, απειλεί πλέον με δέσμευση ρωσικών πλοίων και δηλώνει ότι από τον Οκτώβριο του 2024 έχει «αμφισβητήσει» περί τα 600 ύποπτα τάνκερ που διέρχονται από τη Μάγχη, ζητώντας αποδείξεις ασφάλισης και συμμόρφωσης.
