Παχυσαρκία: Υπάρχουν θεραπείες, ζητήστε βοήθεια – Το μήνυμα του ειδικού

Η παχυσαρκία δεν είναι απλώς θέμα θέλησης ή αισθητικής: είναι μια πολύπλοκη, χρόνια και υποτροπιάζουσα νόσος που επηρεάζει ολόκληρο τον οργανισμό και συνδέεται με περισσότερες από 200 παθήσεις. Από τη γενετική προδιάθεση και τη διαταραχή των ορμονών της πείνας, μέχρι την αντίσταση στην ινσουλίνη και τις ψυχολογικές παραμέτρους, το σωματικό βάρος αποδεικνύεται αποτέλεσμα ενός σύνθετου βιολογικού «παζλ». Στη συνέντευξη που ακολουθεί, ο κ. Σπύρος Θ. Σαπουνάς, MD, Phd, ενδοκρινολόγος–διαβητολόγος και Πρόεδρος του Δ.Σ. του ΕΟΦ, μιλά στο Newsbeast και αποδομεί μύθους, αναλύει τον ρόλο της κληρονομικότητας και του θυρεοειδούς, μιλά για τη «φαρμακολογική επανάσταση» των νέων θεραπειών και στέλνει ένα σαφές μήνυμα: η παχυσαρκία αντιμετωπίζεται, αρκεί να προσεγγίζεται με επιστημονική γνώση, εξατομίκευση και σεβασμό στον ασθενή.

• Τι είναι τελικά η παχυσαρκία; Θεωρείται νόσος και γιατί;

Η παχυσαρκία είναι η υπερβολική συσσώρευση λίπους στο σώμα σε βαθμό που επηρεάζει αρνητικά την υγεία. Μία μέθοδος που χρησιμοποιείται για την κατηγοριοποίηση της παχυσαρκίας είναι ο υπολογισμός του Δείκτη Μάζας Σώματος (20-24,9 φυσιολογικός, 25-29,9 υπέρβαρος, >30 παχύσαρκος). Πλέον, την ορίζουμε επίσημα ως χρόνια, υποτροπιάζουσα νόσο, επειδή προκαλεί δυσλειτουργία σε ζωτικά όργανα, οδηγεί σε φλεγμονή και συνδέεται με πάνω από 200 άλλες παθήσεις. Δεν είναι μια επιλογή τρόπου ζωής, αλλά μια κατάσταση όπου οι μηχανισμοί ρύθμισης της ενέργειας του σώματος έχουν διαταραχθεί.

• Ποιοι ορμονικοί μηχανισμοί εμπλέκονται στην ανάπτυξή της;

Το σώμα μας έχει ένα ολόκληρο «κέντρο ελέγχου» στον εγκέφαλο (υποθάλαμος) που ρυθμίζει την πείνα και τον κορεσμό. Ορμόνες όπως η λεπτίνη (που λέει «χόρτασα») και η γκρελίνη (που λέει «πείνασα») παίζουν καθοριστικό ρόλο. Στην παχυσαρκία, αυτό το σύστημα συχνά «βραχυκυκλώνει».

• Πόσο σημαντικό ρόλο παίζει η κληρονομικότητα σε σχέση με τον τρόπο ζωής;

Η κληρονομικότητα παίζει πολύ μεγαλύτερο ρόλο από όσο νομίζαμε, καθώς καθορίζει περίπου το 40-70% της προδιάθεσης ενός ατόμου να γίνει παχύσαρκο. Μελέτες έχουν συνδέσει πάνω από 200 έως 500 συγκεκριμένα γονίδια με την προδιάθεση για παχυσαρκία, ενώ ορισμένες εκτιμήσεις κάνουν λόγο για περισσότερα από 6.000 γονίδια (περίπου το 25% του γονιδιώματος) που ενδέχεται να επηρεάζουν το σωματικό βάρος. Το γονίδιο FTO (rs9939609T>A) θεωρείται ο πιο ισχυρός γενετικός δείκτης προδιάθεσης για παχυσαρκία τόσο σε ενήλικες όσο και σε παιδιά.

• Γιατί κάποιοι άνθρωποι δυσκολεύονται περισσότερο να χάσουν βάρος σε σύγκριση με άλλους;

Για τους λόγους που αναφέρθηκαν, κάποιοι άνθρωποι δυσκολεύονται περισσότερο να χάσουν βάρος: το σώμα τους έχει ένα υψηλότερο σημείο ρύθμισης (set point) και αμύνεται σθεναρά στην απώλεια κιλών, θεωρώντας την απειλή για την επιβίωση. Συν τοις άλλοις πρέπει σε κάθε περίπτωση διερεύνησης παχυσαρκίας να αντιμετωπίζονται και λοιποί μεταβολικοί λόγοι όπως αντίσταση στην ινσουλίνη, υποθυρεοειδισμός κτλ.

• Πώς επηρεάζει ο θυρεοειδής το σωματικό βάρος;

Ο θυρεοειδής αδένας είναι το όργανο που πολύ συχνά ενοχοποιείται. Ενώ παίζει ρόλο σε όλες τις λειτουργίες του οργανισμού και πράγματι ο υποθυρεοειδισμός επιβραδύνει τον μεταβολισμό, σπάνια ευθύνεται για μεγάλη αύξηση βάρους (συνήθως 2-4 κιλά λόγω κατακράτησης υγρών). Αν ρυθμιστεί η λειτουργία του, το βάρος δεν θα έπρεπε να αποτελεί πρόβλημα λόγω της θυρεοειδικής λειτουργίας.

• Ποια είναι η σχέση της παχυσαρκίας με την ινσουλίνη και τον διαβήτη τύπου 2;

Η σχέση είναι άμεση και αμφίδρομη. Το υπερβάλλον λίπος (ειδικά το σπλαχνικό) προκαλεί ινσουλινική αντίσταση. Τα κύτταρα «κλείνουν την πόρτα» στην ινσουλίνη, η γλυκόζη ανεβαίνει στο αίμα και το σώμα αναγκάζεται να παράγει κι άλλη ινσουλίνη, η οποία με τη σειρά της προωθεί την αποθήκευση λίπους. Είναι ένας φαύλος κύκλος που οδηγεί στον Διαβήτη Τύπου 2. Πέραν όμως αυτού η ινσουλίνη λειτουργεί ως αυξητικός παράγοντας ο οποίος συντελεί έτι περαιτέρω στην αύξηση της παχυσαρκίας.

• Υπάρχουν άλλες ορμονικές διαταραχές που συνδέονται με την αύξηση βάρους;

Εκτός από τον διαβήτη, το Σύνδρομο Πολυκυστικών Ωοθηκών (PCOS) στις γυναίκες -πάλι μέσω της αντίστασης στην ινσουλίνη- και το Σύνδρομο Cushing (υπερβολική κορτιζόλη) είναι κλασικές περιπτώσεις που συνδέονται με αύξηση βάρους. Υπάρχουν όμως και σπανιότερες καταστάσεις όπως π.χ. τα σύνδρομα Prader-Willi, Bardet-Biedl τα οποία συνδέονται με την παχυσαρκία.

• Πότε πρέπει κάποιος να απευθυνθεί σε ενδοκρινολόγο για το βάρος του;

Όταν το βάρος επηρεάζει την καθημερινότητα, όταν υπάρχουν μεταβολικές ενδείξεις (π.χ. προδιαβήτης, υπέρταση, υπερχοληστερολαιμία) ή όταν οι προσπάθειες με δίαιτα και άσκηση δεν αποδίδουν. Ο ενδοκρινολόγος θα εξετάσει τους λόγους που κρύβονται πίσω από την παχυσαρκία και ενδεχομένως να προτείνει αντιμετώπιση.

• Ποιες είναι οι σύγχρονες φαρμακευτικές επιλογές για την αντιμετώπιση της παχυσαρκίας;

Ζούμε σε μια φαρμακολογική επανάσταση. Τα νέα φάρμακα (όπως οι αγωνιστές GLP-1 ή οι διπλοί αγωνιστές GLP-1-GIP) μιμούνται φυσικές ορμόνες που προκαλούν κορεσμό και επιβραδύνουν την κένωση του στομάχου και περιορίζουν την όρεξη για φαγητό. Πάντα όμως πριν τη χορήγηση θεραπείας απαιτείται κλινική εξέταση, λήψη ιστορικού (οικογενειακού-ατομικού) προκειμένου να ληφθεί η σωστή απόφαση. Δεν είναι λίγες οι φορές για παράδειγμα όπου για την αντιμετώπιση της συναισθηματικής πείνας απαιτούνται διαφορετικοί συνδυασμοί όπως βουπροπιόνης (bupropion) και ναλτρεξόνης (naltrexone), ένα αντικαταθλιπτικό δηλαδή με έναν οπιοειδή ανταγωνιστή. Η θεραπεία των ασθενών πάντα εξατομικεύεται και ποτέ δεν προτείνουμε δογματικά θεραπείες.

• Πόσο ασφαλή και αποτελεσματικά είναι τα νέα φάρμακα για την απώλεια βάρους;

Είναι πολύ αποτελεσματικά, δοκιμασμένα και ασφαλή αλλά πρέπει να λαμβάνονται μόνο με ιατρική οδηγία και παρακολούθηση. Ως Πρόεδρος του ΕΟΦ, τονίζω ότι η αυτοσχέδια χρήση τους κρύβει κινδύνους όπως επίσης και η πώληση μέσω διαδικτύου, η οποία απαγορεύεται ρητά στην Ελλάδα.

• Σε ποιες περιπτώσεις ενδείκνυται η βαριατρική χειρουργική;

Ενδείκνυται σε περιπτώσεις σοβαρής παχυσαρκίας (BMI >40 ή >35 με συνοδά νοσήματα και συννοσηρότητες), όπου η φαρμακευτική αγωγή δεν αρκεί και έχουν προηγηθεί επανειλημμένες, τεκμηριωμένες προσπάθειες απώλειας βάρους με δίαιτα, άσκηση και φαρμακευτική αγωγή για μεγάλο διάστημα (τουλάχιστον 2 χρόνια για κάποιους ερευνητές).

• Πώς επιλέγεται η κατάλληλη θεραπεία για κάθε ασθενή;

Η επιλογή της κατάλληλης θεραπείας για την παχυσαρκία δεν είναι οριζόντια “one-size-fits-all” αλλά εξατομικευμένη, βασιζόμενη σε μια σφαιρική αξιολόγηση του ασθενούς. Δηλαδή πρέπει να ακολουθηθεί η ροή της φυσικής εξέτασης, λήψης ατομικού και οικογενειακού ιστορικού και επιλογής θεραπείας. Η διαδικασία περιλαμβάνει τη συνεργασία του ασθενούς με επαγγελματίες υγείας όπως διαιτολόγοι, ψυχολόγοι, γυμναστές, για τον καθορισμό ενός προγράμματος που λαμβάνει υπόψη πρωτίστως τον τρόπο ζωής και τους στόχους υγείας.

• Πόσο ανησυχητική είναι η αύξηση της παιδικής παχυσαρκίας; Ποιες είναι οι επιπτώσεις της παχυσαρκίας στην εφηβεία για τη μελλοντική υγεία;

Η αύξηση της παιδικής παχυσαρκίας είναι μια «σιωπηλή πανδημία». Ένα παχύσαρκο παιδί έχει μεγάλες πιθανότητες να γίνει ένας παχύσαρκος ενήλικας με πρόωρα καρδιαγγειακά και μεταβολικά προβλήματα. Το υπερβάλλον βάρος μπορεί να προκαλέσει στα παιδιά και στους εφήβους ψυχοσωματικές διαταραχές, παθολογικές καταστάσεις και κοινωνικοπολιτικά προβλήματα. Οι επιπτώσεις των διαταραχών αυτών μπορούν να παρουσιαστούν μεσοπρόθεσμα, δηλαδή κατά τη διάρκεια της εφηβικής ηλικίας ή μακροπρόθεσμα, μετά την εφηβική ηλικία.

• Ποιος είναι ο ρόλος της οικογένειας στην πρόληψη;

Ο ρόλος της οικογένειας είναι θεμελιώδης καθώς δεν φταίει το παιδί, το περιβάλλον του σπιτιού και οι συνήθειες των γονέων είναι ο καθρέφτης της μελλοντικής του υγείας. Τα παιδιά μας αντιγράφουν και στα καλά και στα κακά.

• Πόσο επηρεάζει το άγχος και η ψυχολογία το σωματικό βάρος;

Το άγχος αυξάνει την κορτιζόλη, η οποία αυξάνει την όρεξη και ευνοεί την αποθήκευση λίπους, ιδιαίτερα στην κοιλιακή χώρα. Έπειτα πολλοί άνθρωποι καταφεύγουν στο φαγητό για να διαχειριστούν αρνητικά συναισθήματα όπως άγχος, λύπη, μοναξιά ή βαρεμάρα – αυτή είναι η λεγόμενη συναισθηματική υπερφαγία. Ταυτόχρονα το άγχος συχνά προκαλεί αϋπνίες, οι οποίες διαταράσσουν τις ορμόνες της πείνας (γκρελίνη/λεπτίνη), οδηγώντας σε αυξημένη πρόσληψη θερμίδων.

• Πώς μπορεί να αντιμετωπιστεί το κοινωνικό στίγμα που συνοδεύει την παχυσαρκία;

Πρέπει να σταματήσουμε να κατηγορούμε τους ασθενείς. Η ντροπή δεν βοηθά στη μείωση του βάρους, τουναντίον απομακρύνει την επίλυση του προβλήματος. Η υποστήριξη και η επιστημονική καθοδήγηση είναι ο σωστός δρόμος.

• Ποιο είναι το μήνυμα που θέλετε να στείλετε στο κοινό με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Παχυσαρκίας;

Το μήνυμά μου είναι απλό: Η παχυσαρκία δεν είναι η ταυτότητά σας, είναι μια πάθηση που αντιμετωπίζεται. Μη διστάσετε να ζητήσετε βοήθεια από ειδικούς. Η επιστήμη έχει πλέον τα εργαλεία να σας στηρίξει, αρκεί να γίνει με ασφάλεια και σεβασμό στη βιολογία του καθενός.