Το να επιβραδύνουμε ή ακόμη και να σταματήσουμε τη γήρανση του εγκεφάλου θα ήταν το απόλυτο «ελιξίριο νεότητας». Είναι όμως η γνωστική έκπτωση κάτι αναπόφευκτο; Υπάρχουν πραγματικά τρόποι να μειώσουμε το ρυθμό της φθοράς και να προστατεύσουμε τον εγκέφαλό μας;
Σε όλη τη διάρκεια της ζωής, ο εγκέφαλος αλλάζει περισσότερο από οποιοδήποτε άλλο όργανο. Από την τρίτη εβδομάδα της κύησης, όταν αρχίζει να αναπτύσσεται, μέχρι τα βαθιά γεράματα, οι δομές και οι λειτουργίες του μεταβάλλονται συνεχώς. Διαθέτει περίπου 100 δισεκατομμύρια νευρώνες, οι οποίοι συνδέονται μεταξύ τους μέσω τρισεκατομμυρίων συνάψεων. Διαρκώς δημιουργούνται νέα δίκτυα και άλλα αποδυναμώνονται ή ακόμα και διακόπτονται.
Πώς αναπτύσσεται ο εγκέφαλος
Στα πρώτα χρόνια της ζωής, ο εγκέφαλος δημιουργεί περισσότερες από 1 εκατομμύριο νέες νευρωνικές συνδέσεις κάθε δευτερόλεπτο. Κατά την προσχολική ηλικία, το μέγεθός του τετραπλασιάζεται και μέχρι την ηλικία των 6 ετών έχει φτάσει περίπου στο 90% του όγκου που θα έχει ως ενήλικος.
Σύμφωνα με το Medical News Today, oι μετωπιαίοι λοβοί, που είναι υπεύθυνοι για τις εκτελεστικές λειτουργίες όπως ο προγραμματισμός, η μνήμη και ο έλεγχος των παρορμήσεων, είναι από τις τελευταίες περιοχές που ωριμάζουν. Η πλήρης ανάπτυξή τους μπορεί να ολοκληρωθεί ακόμη και γύρω στα 35 έτη.
H γήρανση του εγκεφάλου
Καθώς μεγαλώνουμε, όλα τα συστήματα του σώματος – μαζί και ο εγκέφαλος – παρουσιάζουν σταδιακή φθορά. Τα μικρά «κενά μνήμης» συνδέονται συχνά με την ηλικία. Παρόμοια περιστατικά, όμως, συμβαίνουν και σε νεότερους ανθρώπους, απλώς τότε συνήθως δεν δίνεται σημασία.
Οι μεγαλύτεροι σε ηλικία συχνά ανησυχούν περισσότερο για τέτοιες δυσκολίες, επειδή τις συνδέουν με τη νόσο Αλτσχάιμερ. Είναι σημαντικό να τονιστεί ότι η άνοια και η νόσος Αλτσχάιμερ δεν αποτελούν φυσιολογικό κομμάτι της γήρανσης. Στις συνηθισμένες αλλαγές της μνήμης που σχετίζονται με τη φυσιολογική γήρανση περιλαμβάνονται:
► Δυσκολία στην εκμάθηση νέων πληροφοριών: η αποθήκευση νέων δεδομένων μπορεί να χρειάζεται περισσότερο χρόνο.
► Δυσκολία στο multitasking: η πιο αργή επεξεργασία πληροφοριών κάνει τον ταυτόχρονο χειρισμό πολλών εργασιών πιο απαιτητικό.
► Ανάκληση ονομάτων και αριθμών: η λεγόμενη στρατηγική μνήμη αρχίζει να φθίνει ήδη από την ηλικία των 20 ετών.
► Παράβλεψη ραντεβού: χωρίς εξωτερικά ερεθίσματα, ο εγκέφαλος μπορεί να «αποθηκεύσει» την πληροφορία, αλλά δυσκολεύεται να την ανακαλέσει εύκολα.
Παρότι ορισμένες μελέτες δείχνουν ότι περίπου το ένα τρίτο των ηλικιωμένων έχει δυσκολίες στη μνήμη γεγονότων και πληροφοριών, άλλες έρευνες δείχνουν ότι ένα σημαντικό ποσοστό ανθρώπων γύρω στα 70 αποδίδει σε τεστ μνήμης και σκέψης εξίσου καλά με άτομα 20 ετών.
Τι αλλάζει στον εγκέφαλο με την ηλικία
Οι ερευνητές προσπαθούν να κατανοήσουν πώς ακριβώς μεταβάλλεται ο εγκέφαλος με την πάροδο του χρόνου. Μεταξύ των αλλαγών που θεωρείται ότι συμβαίνουν είναι:
► Μάζα του εγκεφάλου: συρρίκνωση περιοχών όπως ο μετωπιαίος λοβός και ο ιππόκαμπος, που σχετίζονται με τη μνήμη και τις ανώτερες γνωστικές λειτουργίες, συνήθως μετά τα 60–70 έτη.
► Πυκνότητα του φλοιού: λέπτυνση της εξωτερικής επιφάνειας του εγκεφάλου λόγω μείωσης των συνάψεων, κάτι που μπορεί να επιβραδύνει τη σκέψη.
► Λευκή ουσία: με την ηλικία, η μυελίνη που προστατεύει τις νευρικές ίνες μειώνεται, με αποτέλεσμα πιο αργή μετάδοση σημάτων.
► Νευροδιαβιβαστές: η παραγωγή χημικών αγγελιοφόρων όπως η ντοπαμίνη, η ακετυλοχολίνη και η σεροτονίνη μειώνεται, γεγονός που επηρεάζει τη μνήμη, τη σκέψη και τη διάθεση.
Η κατανόηση αυτών των μηχανισμών βοηθά και στην ανάπτυξη στρατηγικών που μπορούν να επιβραδύνουν τη φθορά.
Επίσης, πρόσφατες έρευνες δείχνουν ότι ο ρυθμός γήρανσης του σώματος και του εγκεφάλου μπορεί να επηρεάζεται από τα βλαστοκύτταρα του εγκεφάλου. Σε πειραματικές μελέτες, η μείωσή τους φάνηκε να επιταχύνει τη γήρανση, ενώ η ενίσχυσή τους να την επιβραδύνει ή ακόμη και να αντιστρέφει ορισμένες επιπτώσεις.
Αξίζει να σημειωθεί πως έχουν μελετηθεί και άτομα άνω των 80 ετών με εξαιρετικά καλή μνήμη για την ηλικία τους. Οι εγκέφαλοί τους φαίνεται να συρρικνώνονται πιο αργά, κάτι που δείχνει ότι η γνωστική έκπτωση δεν είναι αναπόφευκτη.
Τι μπορούμε να κάνουμε για να προστατεύσουμε τον εγκέφαλο
Υπάρχουν παράγοντες που επιταχύνουν τη γήρανση του εγκεφάλου, όπως η παχυσαρκία στη μέση ηλικία και η υπερκατανάλωση ζάχαρης. Αντίθετα, οι άνθρωποι που διατηρούν καλύτερη μνήμη και σκέψη με τα χρόνια συχνά έχουν κοινές συνήθειες:
- τακτική σωματική άσκηση (αερόβια και ενδυνάμωση ιδιαίτερα μετά τα 50)
- πνευματικά απαιτητικές δραστηριότητες
- κοινωνική επαφή
- σωστή διαχείριση του στρες
- υγιεινή διατροφή (λιπαρά οξέα – ωμέγα 3 και ωμέγα 6 – και πρότυπα διατροφής, όπως η μεσογειακή δίαιτα)
- ποιοτικό ύπνο
Το «μυστικό» της μουσικής
Η εκμάθηση και το παίξιμο ενός μουσικού οργάνου αλλάζει τη δραστηριότητα του εγκεφάλου με τρόπους που βελτιώνουν την ακοή και τη συγκέντρωση. Η μουσική ενεργοποιεί ταυτόχρονα πολλά εγκεφαλικά συστήματα, βοηθώντας τον εγκέφαλο να προσαρμόζεται και να «επανασυνδέεται».
Η πνευματική φθορά δεν είναι μονόδρομος
Παρότι ο χρόνος αφήνει τα σημάδια του στις δομές και στις λειτουργίες του εγκεφάλου, η έρευνα αποκαλύπτει ότι υπάρχει σημαντικό περιθώριο παρέμβασης. Η γήρανση του εγκεφάλου είναι μια δυναμική διαδικασία, επηρεαζόμενη από τον τρόπο ζωής, τις συνήθειες και το περιβάλλον μας.
Η σωματική άσκηση, η πνευματική δραστηριότητα, η κοινωνική επαφή, σωστή διατροφή και ο ποιοτικός ύπνος δεν είναι απλώς επιλογές ευεξίας, αλλά κομβικοί παράγοντες για την προστασία του εγκεφάλου. Με τις σωστές επιλογές, μπορούμε να διατηρήσουμε τις νοητικές μας ικανότητες και την ποιότητα ζωής μας για περισσότερα χρόνια.
