Οι «μεταλλαγμένοι» άνθρωποι που έχουν ανοσία σε όλους τους ιούς

Οι ερευνητές πλησιάζουν περισσότερο από ποτέ στη δημιουργία ενός καθολικού αντιιικού φαρμάκου: μιας ενιαίας θεραπείας που θα μπορούσε να καταπολεμά κάθε ιό γνωστό στην ανθρωπότητα, ακόμη και εκείνους που δεν έχουν ακόμη εμφανιστεί.

Όταν οι ιοί δεν μπορούν να σε αγγίξουν

Φανταστείτε να περνάτε ολόκληρη την εποχή της γρίπης χωρίς σχεδόν να αρρωσταίνετε. Να απορρίπτετε τον COVID όσες φορές κι αν μεταλλαχθεί. Να μην κινδυνεύετε από ασθένειες όπως η ανεμοβλογιά, η ιλαρά, ο δάγκειος πυρετός ή ακόμη και ο ιός HIV.

Φανταστείτε, στην πραγματικότητα, ότι κανένας ιός (ακόμη και από τους πιο θανατηφόρους που γνωρίζει η επιστήμη, όπως η λύσσα ή ο Έμπολα) δεν μπορεί να σας προκαλέσει σοβαρή ασθένεια.

Για μια εξαιρετικά μικρή ομάδα ανθρώπων, αυτό δεν είναι υποθετικό σενάριο. Είναι βιολογική πραγματικότητα.

Η σπάνια μετάλλαξη που κάνει το ανοσοποιητικό «υπερόπλο»

Τα άτομα αυτά φέρουν μια συγκεκριμένη και σπάνια γενετική μετάλλαξη που τους προσφέρει ένα εντυπωσιακό πλεονέκτημα: την ικανότητα να καταπολεμούν τους ιούς τόσο αποτελεσματικά, ώστε στις περισσότερες περιπτώσεις δεν γνωρίζουν καν ότι έχουν μολυνθεί.

Η μετάλλαξη προκαλεί ανεπάρκεια μιας βασικής πρωτεΐνης του ανοσοποιητικού συστήματος, γνωστής ως ISG15. Η απουσία της οδηγεί σε μια ελαφρώς αυξημένη, αλλά διαρκή, συστηματική φλεγμονή στο σώμα. Αυτή η κατάσταση, σύμφωνα με τους επιστήμονες, λειτουργεί σαν ένα συνεχώς ενεργοποιημένο αντιιικό σύστημα, ικανό να υποτάσσει κάθε ιό που προσπαθεί να εισβάλει.

Η ανακάλυψη που αρχικά πέρασε απαρατήρητη

Ο Dusan Bogunovic, καθηγητής ανοσογενετικής στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια της Νέας Υόρκης, εντόπισε για πρώτη φορά τη μετάλλαξη πριν από περίπου 15 χρόνια. Τότε, ωστόσο, δεν είχε αντιληφθεί τη σημασία της.

«Δεν ξέρω αν η λέξη “αδαής” είναι η σωστή», λέει σήμερα, «αλλά για τα πρώτα τρία χρόνια αφότου την ανακαλύψαμε, δεν είχα συνειδητοποιήσει τι ακριβώς είχαμε μπροστά μας. Δεν μελετούσα ιούς».

Η κατανόηση ήρθε αργότερα, όταν άρχισε να εργάζεται σε εργαστήριο που ειδικευόταν στη μελέτη ιογενών λοιμώξεων. Εκεί, μέσα από σεμινάρια και συζητήσεις με συναδέλφους, άρχισε να συνδέει τα κομμάτια του παζλ.

Η στιγμή «Εύρηκα»

«Αυτή ήταν η στιγμή του “Εύρηκα”», θυμάται. «Ξαφνικά σκέφτηκα: “Περίμενε: το προφίλ αυτοφλεγμονής αυτών των σπάνιων ασθενών είναι 100% αντιιικό”».

Όταν ο Καθηγητής Bogunovic και η ομάδα του ανέλυσαν τα ανοσοκύτταρα των ασθενών με ανεπάρκεια ISG15, διαπίστωσαν ότι είχαν έρθει σε επαφή με πολλούς κοινούς ιούς στη διάρκεια της ζωής τους: γρίπη, ιλαρά, παρωτίτιδα, ανεμοβλογιά. Το αξιοσημείωτο ήταν ότι δεν είχαν εμφανίσει ποτέ τα χαρακτηριστικά συμπτώματα αυτών των ασθενειών.

Ένα ανοσοποιητικό σύστημα σε μόνιμη επιφυλακή

Το ανοσοποιητικό τους σύστημα βρισκόταν διαρκώς σε κατάσταση υψηλής ετοιμότητας, χάρη στη γενετική τους ιδιαιτερότητα. Οι ιοί δεν προλάβαιναν να εγκατασταθούν ή να πολλαπλασιαστούν.

«Σκεφτείτε τι συμβαίνει όταν κάποιος στο σπίτι κολλάει γρίπη», λέει ο Καθηγητής Bogunovic. «Το άτομο αυτό καταρρέει, αλλά εκείνος με τον οποίο μοιράζεται το κρεβάτι παθαίνει μόνο λίγο συνάχι ή πονόλαιμο. Κάπως έτσι μπορείτε να φανταστείτε αυτή τη μετάλλαξη, μόνο που εδώ το φαινόμενο είναι συστηματικό».

Και το πιο εντυπωσιακό, όπως τονίζει, είναι ότι αυτή η ετοιμότητα είναι ενσωματωμένη στο DNA. «Ο μηχανισμός που έχει εξελιχθεί για να καταπολεμά τις ιογενείς λοιμώξεις είναι απλώς ελαφρώς ενισχυμένος».

Η ιδέα ενός καθολικού αντιιικού

Η ανακάλυψη οδήγησε σε ένα ριζοσπαστικό ερώτημα: Τι θα γινόταν αν μπορούσαμε να δημιουργήσουμε ένα φάρμακο που να μιμείται το αποτέλεσμα αυτής της μετάλλαξης;

Και ακόμη περισσότερο: Τι θα γινόταν αν μπορούσαμε να ελέγξουμε τη φλεγμονώδη απόκριση, ώστε να μην είναι χρόνια αυξημένη (όπως στους ανθρώπους με τη μετάλλαξη) αλλά να ενεργοποιείται μόνο όταν υπάρχει ιός;

Οι δυνατότητες δεν σταματούσαν εκεί. Τι θα γινόταν αν ένα τέτοιο φάρμακο δεν στόχευε έναν συγκεκριμένο ιό, αλλά ολόκληρες οικογένειες ιών; Ή ακόμη, αν ήταν αποτελεσματικό απέναντι σε κάθε ιό που γνωρίζουμε ακόμα και σε εκείνους που δεν γνωρίζουμε ακόμη;

Ένα φάρμακο που θα άλλαζε τον κόσμο

Ένα καθολικό αντιιικό θα λειτουργούσε σαν ένα ιατρικό πολυεργαλείο, χωρίς προηγούμενο στη θεραπεία των ιογενών λοιμώξεων.

Δεν θα σήμαινε απλώς λιγότερα κρυολογήματα τον χειμώνα. Θα έσωζε αμέτρητες ζωές, θα μείωνε δραστικά το βάρος στα δημόσια συστήματα υγείας και θα επέτρεπε την άμεση αντιμετώπιση μιας νέας πανδημίας, πριν αυτή εξαπλωθεί.

Αν ένας νέος ιός τύπου COVID εμφανιζόταν αύριο, μια τέτοια θεραπεία θα μπορούσε να βρίσκεται ήδη στο ράφι.

Από το όραμα στο εργαστήριο: πειράματα σε ζώα

Το καλοκαίρι του 2025, ο Καθηγητής Bogunovic και οι συνεργάτες του δημοσίευσαν αποτελέσματα πειραμάτων σε ποντίκια και χάμστερ. Τα ζώα έλαβαν ένα φάρμακο εμπνευσμένο από την ανεπάρκεια ISG15.

Η θεραπεία αποτελείται από ένα κοκτέιλ 10 γονιδιακών προϊόντων, τα οποία είναι φυσιολογικά αυξημένα στους ανθρώπους με τη μετάλλαξη. Όταν τα ζώα εκτέθηκαν στη γρίπη και στον SARS-CoV-2, κανένας από τους δύο ιούς δεν μπόρεσε να αναπαραχθεί ή να προκαλέσει σοβαρή νόσο.

«Ήταν η πρώτη φορά που, in vivo (σε ζωντανά ζώα) δείξαμε ότι αυτό το φάρμακο μπορεί να λειτουργήσει», υποστηρίζει ο Καθηγητής Bogunovic. «Πριν από αυτό, το είχαμε δοκιμάσει σε 10 διαφορετικές κατηγορίες ιών in vitro και δεν βρήκαμε ούτε έναν απέναντι στον οποίο να μην είναι αποτελεσματικό».

Ένα «θαυματουργό» φάρμακο που δεν είναι επιστημονική φαντασία

Η ιδέα ενός και μόνο φαρμάκου που θα είναι αποτελεσματικό απέναντι σε κάθε γνωστό ιό ακούγεται σαν το απόλυτο όνειρο κάθε ερευνητή: ένα ιατρικό «τι θα γινόταν αν», που μέχρι πρότινος ανήκε περισσότερο στη σφαίρα της επιστημονικής φαντασίας παρά της κλινικής πράξης.

Κι όμως, σύμφωνα με τον Καθηγητή Bogunovic και τους συνεργάτες του, αυτό το όνειρο ίσως να μην είναι τόσο μακρινό.

Τα πειραματικά δεδομένα δείχνουν ότι η προσέγγιση που βασίζεται στη μίμηση της ανεπάρκειας ISG15 δεν περιορίζεται σε έναν ή δύο ιούς, αλλά φαίνεται να δρα οριζόντια, ενισχύοντας την έμφυτη αντιιική άμυνα του οργανισμού.

Με άλλα λόγια, αντί να στοχεύει τον ίδιο τον ιό, στοχεύει το περιβάλλον μέσα στο οποίο ο ιός προσπαθεί να επιβιώσει.

Γιατί τα αντιιικά ευρέος φάσματος είναι τόσο δύσκολα

Η ανάπτυξη αντιιικών φαρμάκων είναι παραδοσιακά πολύ πιο απαιτητική από την ανάπτυξη αντιβιοτικών. Οι ιοί χρησιμοποιούν τα κύτταρα του ξενιστή για να πολλαπλασιαστούν, γεγονός που καθιστά δύσκολο να «χτυπηθούν» χωρίς να προκληθεί βλάβη στον ίδιο τον οργανισμό.

Τα περισσότερα υπάρχοντα αντιιικά φάρμακα στοχεύουν συγκεκριμένες πρωτεΐνες στην επιφάνεια ενός ιού. Το πρόβλημα είναι ότι αυτές οι πρωτεΐνες διαφέρουν σημαντικά από ιό σε ιό, ακόμη και μεταξύ στενά συγγενικών στελεχών.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ότι φάρμακα που αποδείχθηκαν αποτελεσματικά έναντι του SARS-CoV-1 δεν λειτούργησαν απαραίτητα έναντι του SARS-CoV-2.

Για να υπάρξει πραγματικά ένα αντιιικό ευρέος φάσματος, ο στόχος του φαρμάκου θα πρέπει να είναι κοινός σε πολλούς (ή ιδανικά σε όλους) τους ιούς. Κάτι τέτοιο είναι εξαιρετικά δύσκολο.

Η πανδημία που επιτάχυνε τα πάντα

Παρά τις δυσκολίες, η έρευνα στα αντιιικά ευρέος φάσματος έχει ενταθεί σημαντικά τα τελευταία 15 χρόνια, ως απάντηση σε μια σειρά από παγκόσμιες υγειονομικές απειλές: το αναπνευστικό σύνδρομο της Μέσης Ανατολής (MERS), τον ιό Ζίκα, τον Έμπολα και την ευλογιά των πιθήκων.

Η πανδημία της COVID-19, h μεγαλύτερη κρίση δημόσιας υγείας εδώ και έναν αιώνα, λειτούργησε ως καταλύτης. Αναζωπύρωσε το επιστημονικό ενδιαφέρον, επιτάχυνε τη χρηματοδότηση και οδήγησε σε μαζικές προσπάθειες επαναχρησιμοποίησης ήδη υπαρχόντων φαρμάκων απέναντι στη νέα απειλή.

Το αποτέλεσμα ήταν μια έκρηξη ερευνητικών δεδομένων και το 2025 αποδείχθηκε χρονιά-ορόσημο.

Δεν είναι μόνο ο Καθηγητής Bogunovic

Η ομάδα του Πανεπιστημίου Κολούμπια δεν είναι η μόνη που αναφέρει εντυπωσιακά αποτελέσματα. Μόνο μέσα στο 2025, πολλές ανεξάρτητες ερευνητικές ομάδες δημοσίευσαν μελέτες για πιθανά αντιιικά ευρέος φάσματος, με διαφορετικές προσεγγίσεις. Αυτό που αλλάζει το τοπίο είναι ότι πλέον δεν πρόκειται για μεμονωμένες θεωρίες, αλλά για συγκλίνουσες ενδείξεις ότι ένα καθολικό αντιιικό μπορεί να είναι εφικτό.

Όταν ο στόχος είναι τα σάκχαρα του ιού

Μία από τις πιο καινοτόμες προσεγγίσεις προέρχεται από την ομάδα των καθηγητών Adam Braunschweig (City University of New York) και Hector Aguilar (UCLA). Σε αντίθεση με τις περισσότερες αντιιικές θεραπείες, το φάρμακό τους δεν στοχεύει τις πρωτεΐνες των ιών, αλλά τα σάκχαρα που καλύπτουν την επιφάνειά τους. Η διαφορά είναι κρίσιμη.

«Οι ιοί δεν παράγουν σάκχαρα», εξηγεί ο Καθηγητής Braunschweig. «Τα κλέβουν από τον ξενιστή. Έτσι, στην πραγματικότητα, μεγάλο μέρος της COVID που κυκλοφορεί στο σώμα σας είναι καλυμμένο με σάκχαρα που προέρχονται από εσάς». Αυτή η «μεταμφίεση» είναι ο λόγος που το ανοσοποιητικό σύστημα δυσκολεύεται να αναγνωρίσει τον ιό ως απειλή. «Αν αυτά τα σάκχαρα είναι φτιαγμένα από εσάς», συνεχίζει, «το σώμα σας δεν τα θεωρεί επικίνδυνα. Έτσι ο ιός μπορεί να εισέλθει στο κύτταρο».

Η θεραπεία της ομάδας Braunschweig–Aguilar συνδέεται με αυτά τα σάκχαρα, εμποδίζοντας τους ιούς να κρυφτούν από το ανοσοποιητικό σύστημα και να εισβάλουν στα κύτταρα.

Σε εργαστηριακές δοκιμές, το φάρμακο δοκιμάστηκε έναντι πολλαπλών ιών που ανήκουν σε πέντε διαφορετικές οικογένειες. Σε μια μικρότερη μελέτη σε ποντίκια, μία μόνο θεραπευτική αγωγή προστάτευσε το 90% των ζώων από την COVID.

«Είναι αποτελεσματικό έναντι του 100% των ιών που έχουμε δοκιμάσει μέχρι στιγμής», αναφέρει ο Καθηγητής Braunschweig. «Αυτοί περιλαμβάνουν τους ιούς της γρίπης Α και Β, τη γρίπη των πτηνών και φιλοϊούς όπως ο Έμπολα και ο Μάρμπουργκ».

Οι πρώτες δοκιμές σε ανθρώπους αναμένεται να ξεκινήσουν μέσα στα επόμενα δύο χρόνια.

Παράλληλες προσπάθειες σε όλο τον κόσμο

Την ίδια στιγμή, άλλες ερευνητικές ομάδες εξερευνούν διαφορετικές διαδρομές προς τον ίδιο στόχο.

Μια ομάδα στη Γερμανία διαπίστωσε ότι ένα φάρμακο που χρησιμοποιείται για τη θεραπεία του διαβήτη μπορεί να μειώσει το ιικό φορτίο ιών όπως ο SARS-CoV-2 και ο δάγκειος πυρετός.

Παράλληλα, μια παγκόσμια μη κερδοσκοπική συλλογικότητα επιστημόνων, γνωστή ως COVID Moonshot, ανέπτυξε ένα ανοιχτής επιστήμης υποψήφιο φάρμακο ευρέος φάσματος για κορωνοϊούς.

Στο παιχνίδι μπαίνουν και οι αναστολείς πρωτεάσης, φάρμακα που στοχεύουν ένζυμα απαραίτητα για την αντιγραφή των ιών.

Οι επιφυλάξεις των ειδικών

Παρά τον ενθουσιασμό, δεν λείπουν οι προειδοποιήσεις. Ο καθηγητής Raymond Schinazi, ιολόγος στο Πανεπιστήμιο Έμορι της Ατλάντα, γνωρίζει από πρώτο χέρι τις παγίδες των φαρμάκων ευρέος φάσματος. «Έχω ανακαλύψει φάρμακα για τον HIV που λειτουργούν και κατά της ηπατίτιδας Β. Αρχικά το θεώρησα τεράστια επιτυχία, μέχρι που συνειδητοποίησα ότι οι ιοί μπορούν να μεταλλαχθούν και να αναπτύξουν αντοχή».

Υπάρχει και ένα ακόμη σενάριο: θεραπεύοντας τη μία λοίμωξη, να προκαλείται αντοχή στην άλλη. «Τότε έχουμε πρόβλημα», αναφέρει. «Πραγματικό πρόβλημα».

Δύο στρατόπεδα στην επιστημονική κοινότητα

Σύμφωνα με τον Καθηγητή Schinazi, η επιστημονική κοινότητα χωρίζεται σήμερα σε δύο στρατόπεδα: εκείνους που ενθουσιάζονται με την ιδέα των καθολικών αντιιικών και εκείνους που προτιμούν εξαιρετικά στοχευμένες θεραπείες. Ο ίδιος ανήκει στους δεύτερους.

«Στο εργαστήριό μου είμαστε πολύ πρόθυμοι να βρούμε έναν συγκεκριμένο αντιιικό παράγοντα: ένας ιός, ένα αντιιικό», αναφέρει χαρακτηριστικά.

Η θέση του δεν είναι ότι τα φάρμακα ευρέος φάσματος δεν θα λειτουργήσουν, αλλά ότι δεν πρέπει να αποτελούν τη μοναδική γραμμή άμυνας. «Είναι λίγο σαν να οδηγείς αυτοκίνητο», εξηγεί ο Καθηγητής Schinazi. «Χρειάζεσαι τη ζώνη ασφαλείας, αλλά χρειάζεσαι και τον αερόσακο». Με τον ίδιο τρόπο, η ιδανική προετοιμασία απέναντι σε έναν ιό περιλαμβάνει εμβόλια, εξειδικευμένα φάρμακα και (ενδεχομένως) αντιιικά ευρέος φάσματος που λειτουργούν συμπληρωματικά.

Αν όλα αυτά είναι διαθέσιμα, τότε μια νέα επιδημία δεν θα μας βρει απροετοίμαστους.

Ένα μέλλον με λιγότερο φόβο

Ο αγώνας δρόμου για την ανάπτυξη ενός καθολικού αντιιικού συνεχίζεται. Κανείς δεν μπορεί ακόμη να πει με βεβαιότητα ποια προσέγγιση θα επικρατήσει ή αν θα επικρατήσει μία μόνο.

Ωστόσο, για πρώτη φορά, η ιδέα ότι ένας άνθρωπος μπορεί να είναι λειτουργικά άτρωτος απέναντι στους ιούς δεν βασίζεται σε θεωρία, αλλά σε πραγματικά βιολογικά δεδομένα.

Και ίσως, στο όχι και τόσο μακρινό μέλλον, αυτή η «υπερδύναμη» να μην είναι προνόμιο λίγων «μεταλλαγμένων» ανθρώπων, αλλά αποτέλεσμα ενός φαρμάκου που θα αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο η ανθρωπότητα αντιμετωπίζει τις πανδημίες.