Από ξεναγός, «βασιλιάς» του τουρισμού και υπουργός: Ποιος είναι ο άνθρωπος που υποδέχτηκε τον Μητσοτάκη στο αεροδρόμιο της Άγκυρας

Όταν το αεροπλάνο του Έλληνα πρωθυπουργού προσγειώθηκε στο αεροδρόμιο Εσένμπογα της Άγκυρας, ο βασικός πρωταγωνιστής της υποδοχής ήταν ο υπουργός Πολιτισμού και Τουρισμού της Τουρκίας. Ο τίτλος του ίσως να μην αποπνέει κύρος, όπως ίσως αυτός ενός υπουργού Εξωτερικών ή ενός υπουργού Άμυνας, όμως ο άνδρας για τον οποίο μιλάμε, ουδόλως ενδιαφέρεται γι’ αυτά.

Η προσωπική του ατζέντα ήταν εξ αρχής οι επιχειρήσεις στον τουριστικό κλάδο, όπου κατάφερε να εξελιχθεί σε έναν από τους μεγαλύτερους παίκτες, προτού ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν τον ανταμείψει με τη θέση του υπουργού, δηλαδή με την ελευθερία να κάνει ό,τι θέλει.

Ο Μεχμέτ Νουρί Ερσόι είναι από τις πιο χαρακτηριστικές φιγούρες της «νέας γενιάς» Τούρκων ολιγαρχών του τουρισμού που πέρασαν από τα διοικητικά συμβούλια μεγάλων ομίλων στην πρώτη γραμμή της πολιτικής εξουσίας, κουβαλώντας μαζί τους και όλα τα ερωτήματα για σύγκρουση συμφερόντων, ρυθμιστική ασυλία και σκιές γύρω από ξενοδοχειακά deals και τραγωδίες.

Πρώτα χρόνια, σπουδές και είσοδος στον τουρισμό

Ο Ερσόι γεννήθηκε το 1968 στην Κωνσταντινούπολη, σε οικογένεια που δεν ανήκε στην παραδοσιακή πολιτική ελίτ αλλά κινήθηκε γρήγορα στον ανερχόμενο κόσμο των υπηρεσιών και του τουρισμού. Φοίτησε στο γερμανικό λύκειο της Κωνσταντινούπολης, γεγονός που του έδωσε νωρίς πρόσβαση σε ξένες γλώσσες και διεθνή δίκτυα, και στη συνέχεια σπούδασε στο Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων του Πανεπιστημίου της Κωνσταντινούπολης.

Ήδη από τα μέσα της δεκαετίας του 1980 άρχισε να εργάζεται στον τουριστικό κλάδο – αρχικά σε χαμηλόβαθμες θέσεις, γνωρίζοντας από πρώτο χέρι την αγορά πακέτων, τις σχέσεις με πρακτορεία και ξενοδοχεία και τα περιθώρια κέρδους που άνοιγε η μαζική τουριστική έκρηξη της Τουρκίας. Αυτή η εμπειρία στη «μικροκλίμακα» του κλάδου θα αποδεικνυόταν καθοριστική όταν, στις αρχές της δεκαετίας του 1990, αποφάσισε να χτίσει τον δικό του όμιλο.

Η αυτοκρατορία ETS – από το πρακτορείο στα ξενοδοχεία

Το 1991, μαζί με τον αδελφό του, ίδρυσε την ETStur (ETS Ersoy Turistik Servisleri A.Ş.), που ξεκίνησε ως εταιρεία πακέτων διακοπών και κρατήσεων αλλά γρήγορα εξελίχθηκε σε έναν από τους μεγαλύτερους «παίκτες» της τουρκικής αγοράς οργανωμένων ταξιδιών. Στο επίκεντρο της στρατηγικής του βρίσκεται το κάθετο μοντέλο: ο ίδιος όμιλος πουλά το πακέτο, ελέγχει τη μεταφορά και σταδιακά αποκτά τον πλήρη έλεγχο και στο κρεβάτι του ξενοδοχείου.

Στα τέλη της δεκαετίας του 1990 ίδρυσε τον όμιλο Voyage Hotels, ενώ το 1999 και την πρώτη δεκαετία του 2000 πέρασε ακόμη πιο επιθετικά στην ξενοδοχειακή διαχείριση και στην ιδιοκτησία resort σε τουριστικές περιοχές-«φιλέτα» όπως η Αττάλεια, η Αλικαρνασσός (Μπόντρουμ) και δημοφιλείς παραθαλάσσιους προορισμούς της Μεσογείου. Το 2001 πρόσθεσε το Didim Tur στο χαρτοφυλάκιο ως ταξιδιωτικό πρακτορείο, ενώ το 2004 ο όμιλός του απέκτησε τον έλεγχο της αεροπορικής εταιρείας Atlasjet (μετέπειτα AtlasGlobal), κάνοντας ένα ακόμη βήμα προς το πλήρως ολοκληρωμένο τουριστικό προϊόν «από το αεροπλάνο μέχρι το ξενοδοχείο».

Παράλληλα, ανέπτυξε το premium brand Maxx Royal, με ξενοδοχεία υψηλής κατηγορίας σε στρατηγικά σημεία της τουρκικής τουριστικής αγοράς. Τα Maxx Royal και τα Voyage Hotels, σε συνδυασμό με την ETStur, τοποθετούν τον Ερσόι στην κορυφή της πυραμίδας του τουριστικού κεφαλαίου της χώρας, με τεράστια διαπραγματευτική ισχύ απέναντι σε tour operators, αεροπορικές εταιρείες και, εν τέλει, στο ίδιο το κράτος.

Από «τουριστικός μεγιστάνας» σε υπουργό

Η κρίσιμη στροφή έρχεται το 2018, όταν ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν συγκροτεί το πρώτο του προεδρικό υπουργικό συμβούλιο μετά τη μετάβαση στο προεδρικό σύστημα. Στις 9 Ιουλίου 2018 ο Ερσόι ορίζεται Υπουργός Πολιτισμού και Τουρισμού, μεταφέροντας de facto την πιο ισχυρή τουριστική επιχειρηματική φωνή της χώρας στο κέντρο της πολιτικής εξουσίας.

Επίσημα, με την ανάληψη του χαρτοφυλακίου ανακοινώνεται ότι μεταβιβάζει τις εκτελεστικές του αρμοδιότητες στις εταιρείες του σε επαγγελματικά στελέχη και ότι παραιτείται από τη διοίκηση, διατηρώντας όμως την ιδιοκτησία και τον έλεγχο των μετοχών. Στην πράξη, αυτό σημαίνει ότι ο υπουργός που ρυθμίζει τον τουρισμό παραμένει μεγάλος επιχειρηματίας του κλάδου – ένα πεδίο όπου η γραμμή ανάμεσα στην πολιτική απόφαση και στην επιχειρηματική ωφέλεια γίνεται εξαιρετικά θολή.

Από τη θέση του υπουργού, ο Ερσόι παρουσιάζεται ως «τεχνοκράτης» που γνωρίζει την αγορά και μπορεί να αυξήσει τα έσοδα, τις αφίξεις και το brand της Τουρκίας ως τουριστικού προορισμού. Ωστόσο, όσο ενισχύεται ο θεσμικός του ρόλος, τόσο πυκνώνουν και οι καταγγελίες ότι η κυβέρνηση έχει ουσιαστικά παραδώσει τον στρατηγικό σχεδιασμό του τουρισμού στα χέρια ενός ανθρώπου με τεράστιο προσωπικό οικονομικό διακύβευμα στον ίδιο τομέα.

Σκιές σύγκρουσης συμφερόντων και περιβαλλοντικές ενστάσεις

Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά πεδία όπου αναδεικνύεται η σύγκρουση ρόλων είναι τα νέα πολυτελή ξενοδοχειακά projects με «υπογραφή» εταιρειών που συνδέονται με τον ίδιο τον υπουργό. Το 2020, εταιρεία του – Ersoy Hotels – γίνεται ιδιοκτήτρια του πολυτελούς Hilton σε κορυφαίο θέρετρο της τουρκικής Αιγαιοπαραλίας, γεγονός που προκαλεί συζητήσεις για το πώς ένα δίκτυο συμφωνιών και σχέσεων με διεθνείς αλυσίδες συνυπάρχει με τον ρόλο του ίδιου ως ρυθμιστή της αγοράς.

Ακόμη πιο χαρακτηριστική είναι η υπόθεση του σχεδίου για το πεντάστερο Maxx Royal Bodrum, στην περιοχή Adalıyalı της Τσοφλίκ Μαχαλεσί, όπου ο επενδυτής είναι η Ersoy Otelcilik, εταιρεία που συνδέεται με τον υπουργό. Η επένδυση αυτή βρέθηκε στο στόχαστρο τοπικών κοινωνιών και περιβαλλοντικών οργανώσεων, με μακρόχρονη δικαστική διαμάχη για τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις και το κατά πόσον μπορεί να επιτραπεί ένα τόσο μεγάλο τουριστικό συγκρότημα σε περιοχή προστασίας δεύτερου βαθμού.

Το 2014 είχε εκδοθεί απόφαση ότι «δεν απαιτείται Μελέτη Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων (ΜΠΕ)», η οποία όμως ακυρώθηκε το 2019 μετά από προσφυγή του τοπικού παραρτήματος του Ναυτικού Επιμελητηρίου (IMEAK) και της Ένωσης Ναυτικών του Μπόντρουμ. Παρ’ όλα αυτά, η εταιρεία Ersoy Otelcilik συνέχισε να επιδιώκει την υλοποίηση του σχεδίου, με νέα διαδικασία ΜΠΕ και διαβουλεύσεις, γεγονός που ενίσχυσε την κριτική ότι ο υπουργός αξιοποιεί τη θεσμική ισχύ του κράτους για να προωθεί δικά του επενδυτικά σχέδια σε ιδιαίτερα ευαίσθητες περιβαλλοντικά περιοχές.

Η υπόθεση booking.com και η μονοπωλιακή ισχύς

Στο «βιογραφικό» των σκιών γύρω από τον Ερσόι προστίθεται και η πολύκροτη υπόθεση του αποκλεισμού της πλατφόρμας booking.com από την τουρκική αγορά, μετά από δικαστική απόφαση που επιβλήθηκε με επίκληση αθέμιτου ανταγωνισμού εις βάρος των τουρκικών εταιρειών. Αντιπολιτευόμενοι πολιτικοί και μέρος του Τύπου έχουν κατηγορήσει τον υπουργό ότι λειτούργησε υπέρ των συμφερόντων της ETStur, της μεγαλύτερης τουριστικής εταιρείας της χώρας, περιορίζοντας τη διεθνή πλατφόρμα η οποία λειτουργούσε ως «αντίβαρο» στην εγχώρια μονοπωλιακή δομή.

Σε σχετικό δημοσίευμα, αναφέρεται ότι ο Ερσόι παρουσιάζεται ως ο βασικός ωφελημένος από την αποδυνάμωση του booking.com, ιδίως καθώς η ETStur συγκεντρώνει τεράστιο μερίδιο στην online πώληση τουριστικών πακέτων και ξενοδοχειακών κρατήσεων. Ο επικριτικός λόγος κάνει λόγο για «κρατικά προστατευόμενο μονοπώλιο» που λειτουργεί σε βάρος των καταναλωτών και των μικρότερων ξενοδοχειακών επιχειρήσεων.

Η τραγωδία στο Grand Kartal Hotel και οι βαριές καταγγελίες

Η πιο εκρηκτική όμως «οσμή σκανδάλου» γύρω από το όνομα του Ερσόι συνδέεται με την πολύνεκρη πυρκαγιά στο Grand Kartal Hotel, σε χιονοδρομικό κέντρο της επαρχίας Μπολού, όπου δεκάδες άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους. Αποκαλύφθηκε ότι το ξενοδοχείο είχε χάσει την τουριστική του άδεια τουλάχιστον έξι μήνες πριν από την τραγωδία, με αποτέλεσμα να θεωρείται «κατάσταση παρανομίας», και παρ’ όλα αυτά συνέχιζε να δέχεται πελάτες.

Κρίσιμο στοιχείο στο πολιτικό σκάνδαλο είναι η εμπλοκή της ETS Tur, της εταιρείας στην οποία ο Ερσόι είναι μεγάλος μέτοχος. Σύμφωνα με καταγγελίες που κατατέθηκαν στην Εισαγγελία, η ETS Tur συνέχισε να πουλά δωμάτια στο Grand Kartal Hotel, παρά το γεγονός ότι το ξενοδοχείο είχε χάσει την τουριστική του άδεια και ότι υπήρχε σχετική απαγόρευση από το υπουργείο. Στις αναφορές τονίζεται ότι 11 δωμάτια στο ξενοδοχείο είχαν πωληθεί μέσω ETS, ενώ γίνεται λόγος ακόμη και για χρήση αριθμού άδειας άλλου ξενοδοχείου στις κρατήσεις, στοιχείο που για τους καταγγέλλοντες συνιστά πιθανή πλαστογράφηση εγγράφων.

Σε τηλεοπτικά ρεπορτάζ και καταγγελίες στην Τουρκική Εθνοσυνέλευση, η υπόθεση περιγράφεται ως «πρόσκληση σε μαζική δολοφονία» από πλευράς εταιρειών που συνδέονται με τον υπουργό, καθώς – όπως τονίζεται – ο ίδιος δεν είναι μόνο ο πολιτικός προϊστάμενος της τουριστικής πολιτικής αλλά και ο άνθρωπος που «πουλά τα κρεβάτια» του συγκεκριμένου ξενοδοχείου. Σχετική μηνυτήρια αναφορά ζητά τη διερεύνηση πιθανών αδικημάτων όπως ανθρωποκτονία από ενδεχόμενο δόλο, σωματικές βλάβες, πλαστογραφία και καταστροφή αποδεικτικών στοιχείων, επιμένοντας ότι η διπλή ιδιότητα του Ερσόι, υπουργός και μεγαλομέτοχος, καθιστά αδύνατη μια πραγματικά ανεξάρτητη έρευνα.​

Η πολιτική πίεση κλιμακώνεται με αντιπολιτευόμενους βουλευτές και κόμματα να ζητούν ανοιχτά την παραίτησή του, σημειώνοντας ότι υπάρχει ξεκάθαρη σύγκρουση συμφερόντων: ο υπουργός καλείται να εποπτεύσει έρευνα για εταιρείες όπου είναι ο ίδιος βασικός μέτοχος και ωφελούμενος.

Η εικόνα του σήμερα

Σήμερα, ο Μεχμέτ Νουρί Ερσόι συνεχίζει να είναι από τους πιο ισχυρούς ανθρώπους στο τουρκικό τουριστικό οικοσύστημα: ένας υπουργός με τρεις δεκαετίες εμπειρίας στην «πιάτσα», ο οποίος συνδυάζει τεράστιο επιχειρηματικό δίκτυο με θεσμική εξουσία. Ωστόσο, στην πολιτική του διαδρομή πέφτουν βαριές σκιές από υποθέσεις όπου το όριο ανάμεσα στο δημόσιο και το ιδιωτικό συμφέρον μοιάζει να έχει εξαφανιστεί: από τα τουριστικά mega-projects με περιβαλλοντική επιβάρυνση, μέχρι τη σκιά ενός πολύνεκρου ξενοδοχειακού δυστυχήματος και τις κατηγορίες για μονοπωλιακές πρακτικές μέσω της ETStur.

Για τους υποστηρικτές του, ο Ερσόι είναι ο «άνθρωπος της αγοράς» που γνωρίζει πώς να φέρνει τουρίστες και συνάλλαγμα σε μια χώρα σε οικονομική πίεση. Για τους επικριτές του, είναι το εμβληματικό παράδειγμα του πώς ο τουρισμός, τα ξενοδοχειακά κεφάλαια και η πολιτική εξουσία μπορούν να συμπλέκονται σε ένα πλέγμα σχέσεων όπου η επιχειρηματική κερδοφορία προηγείται συστηματικά της ασφάλειας, του περιβάλλοντος και της διαφάνειας.