Πώς καταρρέει ένα αυταρχικό καθεστώς; Η απάντηση κρύβεται στη διάσημη ρήση του Έρνεστ Χέμινγουεϊ για την πτώχευση: «Σταδιακά, και μετά ξαφνικά».
Για τους διαδηλωτές στο Ιράν και τη διασπορά η ελπίδα ήταν πως το ισλαμικό καθεστώς της Τεχεράνης είχε ήδη φτάσει στο στάδιο της απότομης κατάρρευσης. Όμως η πραγματικότητα δείχνει πως, αν το καθεστώς όντως βρίσκεται πράγματι στη φάση της αποσύνθεσης, η διαδικασία παραμένει ακόμα στο «σταδιακά».
Οι τελευταίες δύο εβδομάδες αναταραχών κλόνισαν συθέμελα το σύστημα. Η οργή και η απόγνωση που νιώθουν για το καθεστώς οι Ιρανοί δεν είναι κάτι καινούριο, ωστόσο, αυτή τη φορά η πίεση είναι πιο ασφυκτική από ποτέ. Η τωρινή κρίση έρχεται να προστεθεί στα διαδοχικά στρατιωτικά πλήγματα που δέχτηκε η χώρα την τελευταία διετία από τις ΗΠΑ και το Ισραήλ, ενώ για τον μέσο Ιρανό που παλεύει να θρέψει την οικογένειά του ο αντίκτυπος των δυτικών κυρώσεων αποδεικνύεται ακόμη πιο καθοριστικός.
Η ιρανική οικονομία δέχτηκε τη χαριστική βολή τον περασμένο Σεπτέμβριο, όταν Λονδίνο, Βερολίνο και Παρίσι ενεργοποίησαν εκ νέου τις κυρώσεις του ΟΗΕ, ακυρώνοντας στην πράξη τη συμφωνία του 2015. Οι επιπτώσεις είναι εφιαλτικές: μέσα στο 2025, ο πληθωρισμός στα τρόφιμα εκτοξεύτηκε πάνω από το 70%, ενώ τον Δεκέμβριο η ισοτιμία του ριάλ υποχώρησε σε επίπεδα ρεκόρ.
Γιατί αντέχει το καθεστώς
Παρ’ όλα αυτά, το καθεστώς δεν δείχνει έτοιμο να παραδώσει τα όπλα. Το «κλειδί» παραμένει η πίστη των δυνάμεων ασφαλείας. Τις τελευταίες δύο εβδομάδες, οι δυνάμεις του καθεστώτος υπάκουσαν στις εντολές να πυροβολήσουν τους συμπολίτες τους στους δρόμους.
Από το 1979, η Τεχεράνη έχει οικοδομήσει έναν δαιδαλώδη μηχανισμό καταστολής. Στην κορυφή αυτής της πυραμίδας βρίσκονται οι «Φρουροί της Επανάστασης» (IRGC). Το IRGC έχει το καθήκον να υπερασπίζεται την ιδεολογία και το σύστημα διακυβέρνησης και είναι υπόλογο στον Ανώτατο Ηγέτη, Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ. Το IRGC εκτιμάται ότι διαθέτει περίπου 150.000 ένοπλους άνδρες, λειτουργεί σε συνδυασμό με τον συμβατικό στρατό, ενώ αποτελεί και κυρίαρχο παίκτη στην οικονομία. Ένας ισχυρός συνδυασμός εξουσίας, χρήματος, διαφθοράς και ιδεολογίας σημαίνει, σύμφωνα με όσα γράφει ο Τζέρεμι Μπόουεν, συντάκτης διεθνών θεμάτων για το BBC, ότι η οργάνωση έχει κάθε λόγο να υπερασπιστεί το σύστημα.
Το IRGC διαθέτει μια βοηθητική δύναμη, την πολιτοφυλακή Μπασίτζ, μια εθελοντική παραστρατιωτική οργάνωση που επίσης αριθμεί εκατοντάδες χιλιάδες μέλη.
Σε κάθε περίπτωση η φαινομενική συνοχή των σωμάτων ασφαλείας δεν προσφέρει κανένα περιθώριο εφησυχασμού στον Ανώτατο Ηγέτη και τους στενούς του συνεργάτες. Με τον Αμερικανό πρόεδρο, Ντόναλντ Τραμπ, να συνεχίζει να απειλεί την ηγεσία της χώρας, η πίεση παραμένει ασφυκτική. Την ίδια στιγμή, κάτω από την επιφάνεια, το BBC γράφει πως εκατομμύρια Ιρανοί που ποθούν την κατάρρευση του καθεστώτος συνεχίζουν να βράζουν από συσσωρευμένη οργή και αγανάκτηση.
Μερικά μαθήματα ιστορίας
Κάτι που κατά πάσα πιθανότητα ανησυχεί τους κληρικούς και τους στρατιωτικούς στην Τεχεράνη είναι το τι συνένη στον άλλοτε σύμμαχό τους, τον πρώην πρόεδρο της Συρίας, Μπασάρ αλ Άσαντ. Φαινόταν να έχει κερδίσει τον πόλεμό του, όταν βρέθηκε αντιμέτωπος στο τέλος του 2024 με μια καλά οργανωμένη επίθεση των ανταρτών. Τόσο η Ρωσία όσο και το Ιράν, οι δύο σημαντικότεροι σύμμαχοί του, δεν ήταν ούτε πρόθυμοι ούτε ίσως ικανοί να τον σώσουν.
Ένα άλλο παράδειγμα που θα μπορούσε να μελετηθεί στην Τεχεράνη είναι η πτώση του προέδρου Μπεν Άλι της Τυνησίας το 2011, όταν ο στρατός κινήθηκε για να προστατεύσει τους διαδηλωτές από τις δυνάμεις εσωτερικής ασφαλείας.
Θα μπορούσε να επαναληφθεί αυτό το σενάριο στο Ιράν; «Ίσως. Αλλά όχι ακόμα», γράφει το BBC. Οι πολέμιοι του ισλαμικού καθεστώτος ποντάρουν στην εντατικοποίηση των πιέσεων -εντός και εκτός συνόρων- και στην ανάδειξη μιας αξιόπιστης ηγεσίας που θα λειτουργήσει ως καταλύτης. Στόχος τους είναι να επιταχύνουν τη διαδικασία της αποσύνθεσης, μετατρέποντας τη σταδιακή φθορά σε μια ακαριαία, ανατρεπτική πτώση.
