Το θεοκρατικό καθεστώς του Ιράν αποτελεί εδώ και δεκαετίες έναν από τους πιο σκληρούς και αυταρχικούς μηχανισμούς εξουσίας στον σύγχρονο κόσμο.

Υπό την καθοδήγηση του ανώτατου θρησκευτικού ηγέτη Αλί Χαμενεΐ, το ιρανικό κράτος έχει οικοδομηθεί πάνω στη συστηματική παραβίαση θεμελιωδών ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Καταστολή της ελευθερίας του λόγου, διώξεις αντιφρονούντων, θεσμική καταπίεση των γυναικών, μαζικές συλλήψεις, βασανιστήρια και θανατικές ποινές.

Διεθνείς οργανισμοί όπως η Διεθνής Αμνηστία και το Human Rights Watch καταγράφουν επί χρόνια εκτεταμένα μοτίβα κρατικής βίας και αυθαίρετης καταστολής, ενώ διεθνή μέσα όπως οι New York Times και το BBC έχουν τεκμηριώσει επανειλημμένα τη χρήση θανατηφόρας βίας εναντίον διαδηλωτών, ιδιαίτερα μετά τις κινητοποιήσεις που ακολούθησαν τον θάνατο της Μαχσά Αμινί.

Η Μαχσά Αμινί δολοφονήθηκε από την αστυνομία ηθών του Ιράν «επειδή φορούσε ανάρμοστα ρούχα» 

Υπό αυτή την έννοια, η αμφισβήτηση και η επιδίωξη της πτώσης του θεοκρατικού καθεστώτος δεν είναι απλώς πολιτικά κατανοητή αλλά ηθικά και δημοκρατικά επιβεβλημένη.

Ωστόσο, η καταδίκη της θεοκρατίας δεν συνεπάγεται αυτομάτως ότι κάθε εναλλακτική που προβάλλεται ως «αντιπολίτευση» αποτελεί και βιώσιμη λύση. Και εδώ ακριβώς ανακύπτει το ζήτημα της προτεινόμενης παλινόρθωσης της μοναρχίας και της πολιτικής φιγούρας του Ρεζά Παχλαβί.

Η ιστορική εμπειρία του Ιράν δίνει σαφή προειδοποίηση. Το καθεστώς του Σάχη δεν υπήρξε ποτέ δημοκρατικό.

Ο Σάχης Μοχάμεντ Ρεζά Παχλαβί, πατέρας του Ρεζά Παχλαβί που αυτοπροβάλλεται σήμερα ως εν δυνάμει νέος κυβερνήτης του Ιράν

Αντιθέτως, χαρακτηριζόταν από αυταρχική διακυβέρνηση, εκτεταμένη καταστολή και τη διαβόητη δράση της μυστικής αστυνομίας SAVAK, η οποία –σύμφωνα με πλήθος ιστορικών και δημοσιογραφικών ερευνών– ευθυνόταν για βασανιστήρια και πολιτικές διώξεις.

Η ανατροπή του δημοκρατικά εκλεγμένου πρωθυπουργού Μοχάμεντ Μοσαντέκ το 1953, με αμερικανοβρετανική εμπλοκή, αποτελεί μέχρι σήμερα ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα ξένης παρέμβασης στην ιρανική πολιτική ζωή, γεγονός που αναγνωρίζεται πλέον ανοιχτά και από αμερικανικά αρχεία.

Η Ιρανική Επανάσταση του 1979 δεν προέκυψε τυχαία. Όπως έχουν επισημάνει αναλύσεις σε διεθνή μέσα όπως ο Guardian και το Foreign Affairs, ήταν αποτέλεσμα βαθιών κοινωνικών ανισοτήτων, πολιτικής φίμωσης και της αίσθησης ότι η χώρα λειτουργούσε περισσότερο ως προτεκτοράτο στρατηγικών συμφερόντων παρά ως κυρίαρχο κράτος.

Η φυλακή Ταουίντ, χρησιμοποιήθηκε από τη SAVAK ως χώρος ανακρίσεων και βασανιστηρίων από το καθεστώς του Σάχη. Σήμερα λειτουργεί ως μουσείο ιστορικής μνήμης

Το γεγονός ότι η θεοκρατία που ακολούθησε αποδείχθηκε ακόμη πιο καταπιεστική δεν εξαγνίζει το παρελθόν της μοναρχίας ούτε καθιστά τη δυναστεία Παχλαβί φορέα δημοκρατικής νομιμοποίησης.

Φωτογραφίες γυναικών κρατουμένων που θεωρήθηκαν αντιφρονούσες του καθεστώτος του Σάχη της Περσίας, στο μουσείο Εμπράτ του Ιράν

Στη σύγχρονη συγκυρία, η διεθνής προβολή του Ρεζά Παχλαβί και η στήριξη που λαμβάνει από συγκεκριμένους δυτικούς πολιτικούς κύκλους εγείρουν εύλογα ερωτήματα.

Όπως σημειώνουν αναλυτές σε αμερικανικά και ευρωπαϊκά think tanks, μια ενδεχόμενη «μετάβαση» υπό την αιγίδα του ενδέχεται να οδηγήσει όχι σε ουσιαστική δημοκρατική αναγέννηση, αλλά σε μια νέα μορφή εξάρτησης, με το Ιράν ενταγμένο εκ νέου σε γεωπολιτικούς σχεδιασμούς τρίτων.

Όπως αναφέρουν οι Financial Times «ο Παχλαβί, ο οποίος δεν έχει επιστρέψει στο Ιράν από το 1978, επιδιώκει να εκμεταλλευτεί το κενό που έχει δημιουργηθεί, διεκδικώντας τον ρόλο του εκπροσώπου των αντιπάλων του καθεστώτος από τη βάση του στις ΗΠΑ. Όπως δήλωσε, προσφέρεται πλέον ως “μεταβατικός ηγέτης” μιας κοσμικής, δημοκρατικής εναλλακτικής απέναντι στην Ισλαμική Δημοκρατία.

Ωστόσο, πολλοί ειδικοί για το Ιράν αντιμετωπίζουν αυτές τις φιλοδοξίες με έντονο σκεπτικισμό.

Αναλυτές σημειώνουν ότι ο Παχλαβί διαθέτει κάποια υποστήριξη στο εσωτερικό του Ιράν, καθώς έχει αξιοποιήσει τη δυσαρέσκεια απέναντι στο καθεστώς και τη νοσταλγία για την προεπαναστατική περίοδο. Το εύρος, όμως, αυτής της στήριξης αμφισβητείται, ενώ η ιρανική διασπορά έχει εδώ και χρόνια ταλαιπωρηθεί από εσωτερικές διαιρέσεις και κατηγορίες ότι είναι αποκομμένη από την πραγματικότητα της χώρας».

Ακόμα «ένας επιπλέον κίνδυνος για τον Παχλαβί, ο οποίος συναντήθηκε με τον Νετανιάχου κατά την επίσκεψή του στο Ισραήλ το 2023, είναι να εκληφθεί ως συνεργάτης του εχθρικού Ισραήλ, κάτι που -όπως λένε αναλυτές– μπορεί να διαβρώσει την όποια υποστήριξη διαθέτει στο εσωτερικό της χώρας» λένε πάντα οι FT.

Ο Ρεζά Παχλαβί, στο Τείχος των Δακρύων στην Ιερουσαλήμ, στις 18 Απριλίου 2023

Η πραγματική δημοκρατική αλλαγή δεν μπορεί συνεπώς να προκύψει από «εξαγόμενες λύσεις» ούτε από την αναβίωση ενός πολιτικού μοντέλου που απέτυχε ιστορικά. Δεν μπορεί να προσωποποιηθεί σε έναν ηγέτη με βασιλικό επώνυμο, ούτε να οικοδομηθεί πάνω σε εξωτερικές εγγυήσεις ισχύος.

Το δίλημμα, επομένως, για πολλές προοδευτικές φωνές εντός του Ιράν, δεν είναι «Χαμενεΐ ή Σάχης» καθώς πρόκειται, όπως λένε, για ένα ψευδοδίλημμα που εγκλωβίζει τον ιρανικό λαό ανάμεσα σε δύο διαφορετικές εκδοχές ανελευθερίας, ενώ το πραγματικό ζητούμενο είναι ένα Ιράν χωρίς θεοκρατία, χωρίς μοναρχία και χωρίς ξένους προστάτες αλλά κοσμικό, δημοκρατικό και κυρίαρχο, όπου τα ανθρώπινα δικαιώματα δεν θα αποτελούν διαπραγματεύσιμο ζήτημα και η κοινωνία θα είναι ο αυθεντικός φορέας της πολιτικής αλλαγής.