Στο Σάο Πάολο, η κλιματική κρίση μετατρέπει μια μεγαλούπολη 21 εκατομμυρίων κατοίκων σε εργαστήριο ακραίων αντιθέσεων, όπου οι πλημμύρες και η ξηρασία χτυπούν ταυτόχρονα, αποδοκιμάζοντας κάθε αίσθηση «κανονικότητας». Οι ταμιευτήρες που τροφοδοτούν τη μεγαλύτερη μητροπολιτική περιοχή της Βραζιλίας αδειάζουν επικίνδυνα, την ώρα που καταρρακτώδεις βροχές πνίγουν δρόμους, συνοικίες και επιχειρήσεις, απογυμνώνοντας τις αντοχές των υποδομών και βαθαίνοντας τις κοινωνικές ανισότητες.
Η διπλή αυτή απειλή δεν είναι τυχαία, αλλά αποτέλεσμα της κλιματικής αλλαγής και της άναρχης αλλαγής χρήσεων γης, όπως προειδοποιούν οι επιστήμονες της εθνικής υπηρεσίας έγκαιρης προειδοποίησης για φυσικές καταστροφές Cemaden. Από τη μία πλευρά, η μείωση των βροχοπτώσεων σε μεγάλο μέρος της Βραζιλίας από τη δεκαετία του 1960, σε συνδυασμό με την εκτεταμένη αποψίλωση στα ενδοχώρα και στον Αμαζόνιο, στερεί από την ατμόσφαιρα ζωτική υγρασία που θα τροφοδοτούσε τις βροχές. Από την άλλη, η άνοδος της θερμοκρασίας επιτρέπει στην ατμόσφαιρα να συγκρατεί μεγαλύτερες ποσότητες υδρατμών, με αποτέλεσμα όταν τελικά βρέχει, να εκδηλώνονται σύντομα, ακραία μπουρίνια που πλημμυρίζουν τα πάντα.
Η κρίση που εκτυλίσσεται σήμερα θυμίζει επικίνδυνα την ιστορική ξηρασία του 2014-2015, όταν το σύστημα ταμιευτήρων Cantareira έφτασε τόσο χαμηλά ώστε οι αρχές αναγκάστηκαν να αντλήσουν από το λεγόμενο «νερό νεκρής ζώνης», κάτω από τις σωληνώσεις, με τις διακοπές υδροδότησης να διαρκούν πάνω από 600 ημέρες. Τότε, ολόκληρες συνοικίες είχαν νερό μόνο δύο ή τρεις ημέρες την εβδομάδα, εργοστάσια σταμάτησαν την παραγωγή, επιχειρήσεις κατέρρευσαν και οι οικονομικές απώλειες έφτασαν τα 5 δισεκατομμύρια δολάρια σε έναν μόνο χρόνο, κατατάσσοντας τη ξηρασία ανάμεσα στις πέντε πιο δαπανηρές φυσικές καταστροφές παγκοσμίως. Σήμερα, τα επίπεδα του Cantareira κυμαίνονται γύρω στο 32%, τα χαμηλότερα από εκείνη την περίοδο, ενώ η ξηρή εποχή πλησιάζει απειλητικά.
Πλημμύρες στους δρόμους, ξηρασία στις βρύσες
Την ώρα που οι ταμιευτήρες αδειάζουν, οι δρόμοι πνίγονται. Σαρωτικές καταιγίδες τις τελευταίες εβδομάδες προκάλεσαν φονικές πλημμύρες, με ποτάμια να υπερχειλίζουν, κεντρικές λεωφόρους να μετατρέπονται σε κανάλια και χιλιάδες κατοίκους να γυρίζουν από προ-καρναβαλικές εκδηλώσεις περπατώντας μέσα σε μολυσμένα νερά. Ένα ηλικιωμένο ζευγάρι έχασε τη ζωή του όταν το αυτοκίνητό του παρασύρθηκε από τα ορμητικά νερά, υπενθυμίζοντας ότι κάθε ακραία βροχόπτωση μπορεί να μετατραπεί σε παγίδα θανάτου.
Οι πλακόστρωτες, σφραγισμένες επιφάνειες της μητρόπολης εμποδίζουν τη βροχή να απορροφηθεί στο έδαφος και να ανατροφοδοτήσει τον υδροφόρο ορίζοντα, επιτείνοντας τον φαύλο κύκλο: όταν δεν βρέχει, η ξηρασία εξαντλεί τις δεξαμενές· όταν βρέχει, το νερό φεύγει γρήγορα ως χείμαρρος, προκαλώντας πλημμύρες αντί να αποθηκεύεται. Παράλληλα, ο ρυθμιστής κοινωφελών υπηρεσιών έχει ζητήσει από την ιδιωτικοποιημένη πλέον εταιρεία ύδρευσης Sabesp να μειώνει την πίεση του νερού τη νύχτα, ώστε να περιοριστούν οι απώλειες από υπόγειες διαρροές στο γερασμένο δίκτυο. Αυτό μεταφράζεται σε βρύσες που στάζουν ή στεγνώνουν εντελώς, ιδιαίτερα στις περιφερειακές, φτωχότερες συνοικίες και σε υψομετρικά υψηλότερες περιοχές όπως η λεωφόρος Paulista.
Όταν η ξηρασία γίνεται ταξικό φαινόμενο
Η διπλή κρίση πλημμύρες–ξηρασία δεν χτυπά όλους το ίδιο. Σε εύπορες περιοχές, καταστήματα και πολυκατοικίες μπορούν να επενδύσουν σε ιδιωτικές γεωτρήσεις και δεξαμενές, απορροφώντας μέρος του σοκ. Στην καρδιά της Paulista, ιδιοκτήτης μικρού burger shop αναγκάζεται να σταματά τη λειτουργία του όταν το νερό κόβεται στις 10 το βράδυ, επειδή δεν μπορεί να εγκαταστήσει δεξαμενή στο εμπορικό κέντρο όπου στεγάζεται, με αποτέλεσμα να χάνει τζίρο κάθε φορά που δεν μπορεί να πλύνει τα σκεύη.
Στις ανατολικές, φτωχότερες παρυφές της πόλης, μια νεαρή φοιτήτρια και ακτιβίστρια περιγράφει πώς εδώ και εβδομάδες ζει με «μπάνια με κουβά», ζεσταίνοντας νερό στην κουζίνα, καθώς η παροχή σταματά γύρω στις 9:30 μ.μ. ή λείπει εντελώς για ολόκληρες ημέρες. Αν και η Sabesp έχει εξαγγείλει πρόγραμμα δωρεάν δεξαμενών για νοικοκυριά χαμηλού εισοδήματος χωρίς επαρκή αποθήκευση, οι ίδιοι οι δικαιούχοι δηλώνουν πως ούτε ενημερώθηκαν ούτε είδαν ουσιαστικό όφελος, καταγγέλλοντας ότι τα μέτρα εξοικονόμησης βαρύνουν δυσανάλογα τους πιο ευάλωτους, ενώ οι πιο προνομιούχοι συνεχίζουν να σπαταλούν, όπως γράφει το Bloomberg.
Οι αρχές αντιτείνουν ότι από την προηγούμενη κρίση έχουν επενδυθεί σημαντικά κεφάλαια σε νέες υδροδοτικές πηγές, όπως η διασύνδεση με τη λεκάνη του ποταμού Paraiba do Sul και η δημιουργία του συστήματος Sao Lourenco, αυξάνοντας θεωρητικά τη διαθέσιμη ποσότητα νερού για τη μητροπολιτική περιοχή. Η Sabesp σχεδιάζει επενδύσεις σχεδόν 1 δισ. δολαρίων τα επόμενα δύο χρόνια για εκσυγχρονισμό εξοπλισμού, αντικατάσταση δικτύων, εγκατάσταση 4 εκατομμυρίων «έξυπνων» υδρομετρητών και αναδασώσεις γύρω από το Cantareira, με στόχο ένα «πράσινο δαχτυλίδι» που θα ενισχύσει την τοπική υδρολογική ισορροπία. Ωστόσο, ειδικοί προειδοποιούν ότι χωρίς έγκαιρα μέτρα, όπως αυστηρή υδρονομική πολιτική και προληπτικό δελτίο διακοπών από τον Δεκέμβριο, το σύστημα κινδυνεύει να ξαναζήσει το χειρότερο σενάριο που όλοι επικαλούνται, αλλά λίγοι θέλουν να αντιμετωπίσουν εγκαίρως.
