Πριν καλά καλά καταλαγιάσει η σκόνη από το Νταβός, η παγκόσμια ελίτ συγκεντρώνεται ξανά στην Ευρώπη αυτή την εβδομάδα για τη Διάσκεψη Ασφαλείας του Μονάχου. Στην κεντρική σκηνή, αλλά και στις αμέτρητες κατ’ ιδίαν συναντήσεις στο παρασκήνιο, ένα θέμα θα κυριαρχήσει στην ατζέντα: το μέλλον της διατλαντικής συμμαχίας.
«Αντί να εθελοτυφλούν αναζητώντας μια ψευδαίσθηση ασφάλειας -ειδικά μετά την πρόσφατη κρίση με τη Γροιλανδία– οι Ευρωπαίοι σύμμαχοι των ΗΠΑ οφείλουν να αποδεχθούν μια δυσάρεστη πραγματικότητα: Το ΝΑΤΟ έχει μετατραπεί σε μια “συμμαχία-ζόμπι”», γράφει στο άρθρο γνώμης της για το Foreign Policy η Ρεμπέκα Λίσνερ, κύρια ερευνήτρια αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής στο Council on Foreign Relations
Τυπικά, οι διαδικασίες παραμένουν άθικτες. Υπάρχει ένα πολυσύχναστο στρατηγείο στις Βρυξέλλες, ένας πανίσχυρος Αμερικανός Ανώτατος Διοικητής και αξιόλογες στρατιωτικές δυνάμεις ανεπτυγμένες σε όλη την ήπειρο.
Ωστόσο, η «ψυχή» της συμμαχίας -η δέσμευση των ΗΠΑ για συλλογική άμυνα μέσω του Άρθρου 5- έχει χαθεί, αναφέρει η Λίσνερ. Χωρίς αυτή τη ζωτική δύναμη, το ΝΑΤΟ στερείται την αξιοπιστία και την εμπιστοσύνη που επί δεκαετίες καθησύχαζαν τους συμμάχους και απέτρεπαν τους εχθρούς. Η αναβίωση είναι εφικτή, αλλά απαιτεί από τους Ευρωπαίους να πάρουν την τύχη της συμμαχίας στα χέρια τους πριν να είναι πολύ αργά.
Μια κρίση εμπιστοσύνης χωρίς προηγούμενο
Η πρώτη θητεία του Ντόναλντ Τραμπ προκάλεσε ήδη τριγμούς, με τον ίδιο να χαρακτηρίζει το ΝΑΤΟ «παρωχημένο» και να επικρίνει δριμύτατα τους συμμάχους για τις αμυντικές τους δαπάνες. Για ένα διάστημα, φάνηκε πως η συμμαχία θα άντεχε την καταιγίδα μιας δεύτερης προεδρίας Τραμπ. Η Σύνοδος της Χάγης το 2025 κύλησε χωρίς εντάσεις, δίνοντας στον Τραμπ μια επικοινωνιακή νίκη με τη δέσμευση των μελών να αυξήσουν τις δαπάνες τους στο 5% του ΑΕΠ.
Αυτή τη φορά όμως, τα δεδομένα άλλαξαν. Η κρίση της Γροιλανδίας δεν μοιάζει με καμία άλλη και έρχεται μετά από μια σειρά κινήσεων των ΗΠΑ που αποκάλυψαν το κενό στον πυρήνα του ΝΑΤΟ. Τον Δεκέμβριο, η νέα Εθνική Στρατηγική Ασφαλείας του Λευκού Οίκου υποβάθμισε τη ρωσική απειλή, προειδοποίησε για «πολιτισμική εξαφάνιση» της Ευρώπης και ζήτησε παρεμβάσεις υπέρ της ακροδεξιάς. Έναν μήνα νωρίτερα, ο Τραμπ σόκαρε τη διεθνή κοινότητα προσπαθώντας να επιβάλει ένα φιλορωσικό ειρηνευτικό σχέδιο στην Ουκρανία. Παρά την καθυστερημένη αναδίπλωσή του, η ζημιά είχε ήδη γίνει.
Το ερώτημα του Άρθρου 5
Η καρδιά του ΝΑΤΟ ήταν πάντα το Άρθρο 5: η υπόσχεση των ΗΠΑ ότι θα προστρέξουν σε βοήθεια οποιουδήποτε συμμάχου δεχτεί επίθεση. Σήμερα, είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς τον Τραμπ να παίρνει μια τέτοια απόφαση. Η συμπάθειά του προς τη Ρωσία είναι εμφανής και ο Βλαντιμίρ Πούτιν το γνωρίζει.
Η Μόσχα θα μπορούσε να το εκμεταλλευτεί με πολλούς τρόπους: από μια κλιμάκωση των δολιοφθορών σε νατοϊκά εδάφη, μέχρι μια απόπειρα κατάληψης μιας εδαφικής γέφυρας προς το Καλίνινγκραντ μέσω Λιθουανίας.
«Αν ο Πούτιν ενεργήσει γρήγορα, θα ρίσκαρε ο Τραμπ έναν πόλεμο με τη Ρωσία για μια μικρή λωρίδα γης στη Βαλτική; Ποιος θα στοιχημάτιζε την ασφάλειά του σε αυτό;», αναρωτιέται η Λίσνερ.
Οι πολίτες της ΕΕ φαίνεται να αντιλαμβάνονται την κατάσταση καλύτερα από τις ελίτ. Δημοσκόπηση του ECFR δείχνει ότι μόνο το 16% των Ευρωπαίων θεωρεί τις ΗΠΑ σύμμαχο, ενώ το 20% τις βλέπει ως αντίπαλο ή ανταγωνιστή.
Τι θα συμβεί στο μέλλον;
Το ΝΑΤΟ θα μπορούσε να συνεχίσει να πορεύεται ως «ζόμπι», αποφεύγοντας την οριστική ρήξη μέσω μιας στρατηγικής «κατευνασμού» του Τραμπ με φανταχτερές ανακοινώσεις για εξοπλισμούς. Αυτό όμως δεν θα σημαίνει τίποτα, αν οι Ευρωπαίοι ηγέτες δεν μετατρέψουν τις υποσχέσεις σε πραγματικές στρατιωτικές δυνατότητες.
«Αν ο Τραμπ αποφασίσει να αποσύρει τις ΗΠΑ ή αν ο Πούτιν αποφασίσει να τεστάρει τις αντοχές της συμμαχίας, το ΝΑΤΟ θα πεθάνει», σημειώνει η Λίσνερ.
Η μόνη βιώσιμη εναλλακτική είναι η δημιουργία ενός ισχυρού ευρωπαϊκού πυλώνα μέσα στη συμμαχία, που θα μπορεί να σταθεί αυτόνομα, με ή χωρίς τις ΗΠΑ. Η ΕΕ έχει ήδη αποδεσμεύσει σημαντικούς πόρους. Αν οι Ευρωπαίοι σύμμαχοι συντονίσουν τις επενδύσεις τους και ενισχύσουν την αμυντική τους βιομηχανία, μπορούν να δημιουργήσουν μια ουσιαστική αποτρεπτική ισχύ.
Οι Ευρωπαίοι ηγέτες δεν μπορούν να ελέγξουν τον Τραμπ ή τον Πούτιν. Μπορούν όμως να προετοιμαστούν για το χειρότερο σενάριο. Αυτή την εβδομάδα στο Μόναχο, οφείλουν να εγκαταλείψουν την παρηγορητική ψευδαίσθηση ότι όλα θα επιστρέψουν στην πρότερη κατάσταση. Μόνο αν παραδεχτούν ότι το ΝΑΤΟ είναι κλινικά νεκρό, θα μπορέσουν να κάνουν ό,τι απαιτείται για να το επαναφέρουν στη ζωή.
