«Η ηγεσία με ενσυναίσθηση θα κάνει πάντα τη διαφορά, τόσο απέναντι στους πολίτες όσο και στους ίδιους τους ένστολους»

Με 37 χρόνια υπηρεσίας στην Ελληνική Αστυνομία και ως η πρώτη γυναίκα που έφτασε στον βαθμό της αντιστρατήγου, η Ζαχαρούλα Τσιριγώτη έχει αφήσει ανεξίτηλο αποτύπωμα στην ιστορία της ΕΛ.ΑΣ. Η ίδια μοιράζεται μαζί μας την εμπειρία της από έναν έντονα ανδροκρατούμενο χώρο, αναδεικνύοντας τις αξίες της ηγεσίας με ενσυναίσθηση, της διαφάνειας και της αξιοκρατίας.

Μιλά για τα διδάγματα που θα παραμείνουν διαχρονικά και για τις προκλήσεις που περιμένουν την κοινωνία και την Αστυνομία μέχρι το 2040, από την τεχνολογία και την ψηφιακή εκπαίδευση έως την ισότητα των φύλων και την ανάγκη για μια ασφάλεια που συνδυάζει αποτελεσματικότητα και ανθρωπιά.

– Είστε η μόνη γυναίκα που έχει φτάσει στον βαθμό του αντιστράτηγου στην Ελληνική Αστυνομία. Ποιο ήταν το μεγαλύτερο εμπόδιο που αντιμετωπίσατε στην πορεία σας και πώς το ξεπεράσατε;

Η αντιμετώπιση της προκατάληψης και των στερεοτύπων σε έναν έντονα ανδροκρατούμενο χώρο, όπως είναι η Ελληνική Αστυνομία, ήταν το μεγαλύτερο εμπόδιο στην καριέρα μου. Ως η πρώτη γυναίκα που έφτασε στον βαθμό της αντιστρατήγου, χρειάστηκε να αποδείξω επανειλημμένα ότι μια γυναίκα μπορεί να είναι εξίσου ικανή και μάχιμη. Δεν δίστασα βέβαια να ασκήσω αυτοκριτική, όταν χρειάστηκε, και να παραμείνω πιστή στις αξίες μου, όπως η αξιοπρέπεια και η εντιμότητα.

– Ποιο είναι το πιο σημαντικό μάθημα που σας άφησε η θητεία σας στην ΕΛ.ΑΣ. και που πιστεύετε ότι θα έχει εφαρμογή και το 2040;

Αυτά που έμαθα κατά τη διάρκεια της θητείας μου είναι ότι η ανθρωπιά και η επιχειρησιακή αποτελεσματικότητα δεν είναι αντίθετες έννοιες – είναι αλληλένδετες. Η ηγεσία με ενσυναίσθηση κάνει τη διαφορά, τόσο απέναντι στους πολίτες όσο και στους ίδιους τους ένστολους.

Σε έναν κόσμο που θα αντιμετωπίζει νέες μορφές μετακινήσεων πληθυσμών λόγω κλιματικής αλλαγής, γεωπολιτικών εντάσεων και τεχνολογικών μετασχηματισμών. Σε έναν  κόσμο που ενδεχομένως να  στέκεται στο χείλος της αυτοκαταστροφής, όχι από έλλειψη γνώσης, αλλά από έλλειψη βούλησης. Όπου οι πόλεμοι δεν θα διεξάγονται πια μόνο με όπλα, αλλά και με δεδομένα, εικόνες και αλγόριθμους που θα διαλέγουν στόχους. Όπου η τεχνητή νοημοσύνη θα υπόσχεται λύσεις, αλλά χωρίς ηθική πυξίδα μπορεί να καταλήξει εργαλείο ελέγχου και αποκλεισμού, η ασφάλεια του μέλλοντος θα πρέπει να είναι ταυτόχρονα δίκαιη και προσαρμοστική. Αυτά ως δίδαγμα ενδέχεται να έχουν διαχρονική αξία και μπορεί να αποτελέσουν θεμέλιο για τις κρατικές υπηρεσίες και το 2040.

– Τι θα συμβουλεύατε τις νεότερες γυναίκες που ονειρεύονται να ακολουθήσουν μια καριέρα σε ένα τόσο απαιτητικό και παραδοσιακά ανδροκρατούμενο πεδίο;

Οι συμβουλές δεν θα ήταν απλώς επαγγελματικές, θα περιείχαν το ανθρώπινο στοιχείο και θα ήταν ενδυναμωτικές. Θα τους έλεγα:

• Μην αφήσεις κανέναν να σου πει ότι δεν μπορείς. Ο δρόμος θα έχει εμπόδια, αλλά η πίστη στον εαυτό σου είναι το πρώτο σου όπλο.
• Η εργατικότητα, η αφοσίωση και η αξιοπρέπεια είναι πιο δυνατές από κάθε προκατάληψη. Δούλεψε με συνέπεια, χωρίς να χρειάζεται να φωνάξεις για να ακουστείς. Τα αποτελέσματα μιλούν από μόνα τους.
• Μην προσπαθείς να γίνεις «σαν τους άνδρες» – γίνε η καλύτερη εκδοχή του εαυτού σου. Η διαφορετικότητα είναι δύναμη, όχι αδυναμία. Φέρε την ανθρωπιά σου στον θεσμό, όχι μόνο τη σκληρότητα.
• Να εμπιστεύεσαι και να στηρίζεις τις άλλες γυναίκες στο Σώμα. Η αλληλεγγύη είναι το κλειδί για να πετύχουμε όλες τους στόχους μας.
• Μάθε να ακούς, να παρατηρείς και να προβλέπεις. Η διορατικότητα είναι προσόν που δεν διδάσκεται εύκολα. Αν το καλλιεργήσεις, θα σε ξεχωρίσει.
• Η ηγεσία δεν είναι τίτλος – είναι στάση ζωής. Να είσαι παρούσα, δίπλα στους ανθρώπους σου, όχι μόνο πάνω από αυτούς.

Αν μπορούσα να συνοψίσω όλα αυτά σε μία φράση, θα έλεγα: «Μην φοβάσαι να είσαι η πρώτη – φρόντισε να μην είσαι η τελευταία!».

– Πιστεύετε ότι θα δούμε μέχρι το 2040 περισσότερες γυναίκες σε ηγετικές θέσεις στον χώρο της ασφάλειας; Τι πρέπει να αλλάξει για να συμβεί αυτό;

Για να δούμε μέχρι το 2040 περισσότερες γυναίκες σε ηγετικές θέσεις στην ΕΛ.ΑΣ., δεν αρκεί να περιμένουμε· χρειάζεται συστηματική δράση και αλλαγή νοοτροπίας. Οι γυναίκες πρέπει να αντιμετωπίζονται ως ισότιμες επαγγελματίες και να ενθαρρύνεται η συμμετοχή τους σε κρίσιμες και μάχιμες υπηρεσίες. Οι διαδικασίες προαγωγών πρέπει να γίνουν πλήρως διαφανείς και αντικειμενικές, ενώ η ενίσχυση της παρουσίας γυναικών στα συμβούλια κρίσεων είναι απαραίτητη. Παράλληλα, χρειάζονται επενδύσεις στην εκπαίδευση και καθοδήγηση μέσω mentoring, καθώς και πολιτικές που επιτρέπουν στις γυναίκες να συνδυάζουν οικογένεια και καριέρα χωρίς τιμωρία. Η ανάδειξη ιστοριών γυναικών που διακρίθηκαν και η δημιουργία δικτύων θα ενισχύσουν την αλληλεγγύη και θα εμπνεύσουν τις επόμενες γενιές. Οραματίζομαι μια Ελληνική Αστυνομία στα ευρωπαϊκά και διεθνή πρότυπα, όπου η ηγεσία αναγνωρίζεται πέρα από το φύλο – δεν πρόκειται για ουτοπία, αλλά για επιλογή.

– Αν κοιτάξετε τον κόσμο το 2040, ποιο είναι το μεγαλύτερο όνειρό σας ή η μεγαλύτερη ελπίδα σας για την ελληνική κοινωνία;

Το μεγαλύτερο όνειρό μου είναι μια Ελλάδα όπου η ασφάλεια δεν θα ταυτίζεται με τον φόβο, αλλά με την εμπιστοσύνη· όπου η ισότητα δεν θα αποτελεί στόχο, αλλά πραγματικότητα. Οραματίζομαι μια κοινωνία με την Αστυνομία δίπλα στον πολίτη και όχι απέναντί του, με πλήρη ισότητα ευκαιριών για γυναίκες και άνδρες σε κάθε θεσμό, με εκπαίδευση που καλλιεργεί συνείδηση και όχι μόνο γνώση. Μια κοινωνία ανθεκτική απέναντι στις κρίσεις, που στηρίζεται στην ενότητα και την πρόνοια. Μια κοινωνία που τιμά τους ανθρώπους της όχι μόνο όταν φεύγουν, αλλά όσο ζουν. Ελπίζω η Ελλάδα να γίνει μια χώρα όπου το να είσαι γυναίκα, αστυνομικός, πρόσφυγας, ή πολίτης δεν θα σε διαχωρίζει, αλλά θα σε ενώνει.

– Ποιο είναι το ένα πράγμα που θα θέλατε να θυμόμαστε για το έργο σας στην ΕΛ.ΑΣ.;

Αυτό που θα ήθελα να θυμάται ο κόσμος είναι ότι «μπορείς να υπηρετείς τον νόμο χωρίς να ξεχνάς τον άνθρωπο».

Αυτό το απόσταγμα εκτιμώ ότι είναι η ουσία της προσωπικής μου πορείας: μιας γυναίκας που ανέβηκε στην κορυφή όχι επειδή έκρυψε την ευαισθησία της, αλλά επειδή την έκανε εργαλείο ηγεσίας. Αντιμετώπισε την προσφυγική κρίση με ανθρωπιά, διοίκησε με ενσυναίσθηση και απέδειξε ότι η Αστυνομία μπορεί να είναι και δυναμική και δίκαιη.

– Τι μήνυμα θα θέλατε να αφήσετε στους νέους που θα κληθούν να αντιμετωπίσουν τις προκλήσεις του μέλλοντος;

Το μήνυμά μου θα μπορούσε να είναι: «Μην φοβάστε τις ευθύνες. Να τις διεκδικείτε. Ο κόσμος αλλάζει κι εσείς είστε η αλλαγή. Να είστε δίκαιοι, να είστε παρόντες και να θυμάστε: η δύναμη δεν είναι στον βαθμό, αλλά στην ψυχή».

Βασικά, θα ήθελα να απευθύνω ένα κάλεσμα για συνείδηση, θάρρος, εντιμότητα και ακεραιότητα, καθώς και ένα μήνυμα ως πυξίδα που δεν αφορά μόνο την Αστυνομία, αλλά κάθε νέο άνθρωπο που θέλει να υπηρετήσει την κοινωνία με ήθος.

– Φαντάζεστε ένα σενάριο όπου η τεχνολογία αντικαθιστά σχεδόν ολοκληρωτικά την ανθρώπινη παρέμβαση στην ασφάλεια; Ποιες θα είναι οι κοινωνικές συνέπειες;

Οι κοινωνικές συνέπειες θα ήταν βαθιές, σύνθετες και αντιφατικές. Η απώλεια ανθρώπινης κρίσης και ενσυναίσθησης θα δημιουργούσε σοβαρά κενά, καθώς οι αλγόριθμοι δεν κατανοούν κοινωνικό πλαίσιο, πολιτισμικές αποχρώσεις ή συναισθηματικές ανάγκες. Η απουσία ανθρώπων στον δημόσιο χώρο θα ενίσχυε την αποξένωση και τη δυσπιστία, ενώ η υπερβολική εξάρτηση από την τεχνολογία θα έθετε σε κίνδυνο δικαιώματα και ιδιωτικότητα. Η αντικατάσταση ανθρώπων από την τεχνητή νοημοσύνη θα έφερνε ανασφάλεια και ανεργία, με κίνδυνο ασφάλειας δύο ταχυτήτων. Η εμπιστοσύνη δεν χτίζεται με κάμερες ή drones, αλλά με ανθρώπινη παρουσία και πράξεις. Η τεχνολογία είναι εργαλείο, όχι αξία· χωρίς τον άνθρωπο χάνεται και η ασφάλεια.

– Πιστεύετε ότι οι πολίτες του 2040 θα χρειάζονται περισσότερο «ψηφιακή εκπαίδευση ασφαλείας» παρά παραδοσιακή;

Εκτιμώ ότι  οι πολίτες του μέλλοντος θα χρειάζονται οπωσδήποτε ψηφιακή εκπαίδευση ασφαλείας όχι απλώς ως τεχνική γνώση, αλλά ως ένα νέο κοινωνικό εφόδιο. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι η παραδοσιακή εκπαίδευση θα πάψει να έχει σημασία· αντιθέτως, θεωρώ αναγκαία μια σύνθεση των δύο. Πιστεύω ότι η  ψηφιακή εκπαίδευση θα είναι απαραίτητη και επείγουσα, καθόσον οι πολίτες θα πρέπει να γνωρίζουν πώς να προστατεύουν τα προσωπικά τους δεδομένα, να αναγνωρίζουν κυβερνοαπειλές και να κινούνται με ασφάλεια στον ψηφιακό χώρο. Επίσης η ασφάλεια δεν θα είναι πια μόνο φυσική, θα είναι δικτυακή, αλγοριθμική και αόρατη.

Ωστόσο, η παραδοσιακή εκπαίδευση παραμένει θεμελιώδης, γιατί μόνο μέσα από αυτήν καλλιεργούνται η ανθρώπινη κρίση, η ενσυναίσθηση και η κοινωνική ευθύνη – αξίες που κανένα λογισμικό δεν μπορεί να διδάξει. Είναι το θεμέλιο για την κατανόηση του νόμου, της δικαιοσύνης και της κοινωνικής συνοχής.

Το νέο μοντέλο ασφάλειας, επομένως, απαιτεί ένα εκπαιδευτικό πλαίσιο όπου η τεχνολογική επάρκεια συνδυάζεται με την ηθική συνείδηση. Αυτό σημαίνει μαθήματα κυβερνοασφάλειας ήδη από το σχολείο, εκπαίδευση στην αναγνώριση και αντιμετώπιση των fake news, της ψηφιακής παραπλάνησης και των αλγοριθμικών προκαταλήψεων, αλλά και προγράμματα ενδυνάμωσης για τις πιο ευάλωτες ομάδες στον ψηφιακό χώρο. Παράλληλα, είναι απαραίτητη η διαρκής επιμόρφωση των αστυνομικών σε νέα τεχνολογικά εργαλεία – πάντα  με ανθρώπινο πρόσημο.

– Πιστεύετε ότι θα φτάσουμε σε μια εποχή όπου η κοινωνία θα εμπιστεύεται περισσότερο τα ρομπότ παρά τους ανθρώπους στην αστυνόμευση;

Η αστυνόμευση δεν είναι μόνο πρόληψη και καταστολή, είναι παρουσία, κρίση και ηθική στάση. Και αυτά δεν προγραμματίζονται, δεν μπαίνουν σε καλώδια, τσιπάκια και κυκλώματα. Η εμπιστοσύνη δεν χτίζεται με τεχνολογία, αλλά με ανθρώπους. Τα ρομπότ μπορεί να βλέπουν και να υπολογίζουν, αλλά δεν νιώθουν. Όμως η κοινωνία, στο στάδιο που βρίσκεται, χρειάζεται και τα δύο. Αν φτάσουμε σε μια εποχή όπου η κοινωνία θα εμπιστεύεται περισσότερο τα ρομπότ, θα έχουμε κερδίσει σε ταχύτητα και ακρίβεια, αλλά ίσως χάσουμε σε επιείκεια, κατανόηση και δικαιοσύνη. Η πρόβλεψη του εγκλήματος ενδέχεται να υπάρχει, αλλά όχι και η συγχώρεση.

– Έχετε αντιμετωπίσει δύσκολες αποστολές και μεγάλες κρίσεις. Ποια στιγμή σας έκανε να πείτε «ως εδώ, τώρα πρέπει να αλλάξουν όλα»;

Σίγουρα η πιο δύσκολη στιγμή στην υπηρεσιακή μου καριέρα ήταν η αντιμετώπιση της προσφυγικής κρίσης, όταν η χώρα μας κλήθηκε να διαχειριστεί πρωτόγνωρες καταστάσεις, που συνιστούσαν πρόκληση τόσο στο πεδίο της ασφάλειας –εθνικής και ευρωπαϊκής– όσο και στο πεδίο του σεβασμού των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Όπως φάνηκε από το αποτέλεσμα, μια μικρή χώρα σαν τη δική μας κατάφερε να σταθεί στο ύψος των περιστάσεων.

Όμως εκείνη δεν ήταν η στιγμή που είπα «ως εδώ». Αυτό το ένιωθα κάθε φορά που η Αστυνομία δεν μπορούσε να κάνει τη δουλειά της εξαιτίας πολιτικών παρεμβάσεων. Και κάθε φορά που το άδικο σύστημα κρίσεων κρατούσε στο περιθώριο ικανούς αξιωματικούς, στερώντας από την κοινωνία την εμπειρία και την προσφορά τους. 

– Αν βάζατε ένα μήνυμα σε μια χρονοκάψουλα για να ανοιχτεί το 2040, τι θα γράφατε στον μελλοντικό σας εαυτό; 

Θα ήταν ένα μήνυμα που θα άφηνα σε οποιονδήποτε Έλληνα: «Μην ξεχνάς ποτέ ότι η Ελλάδα δεν είναι μόνο το χώμα που πατάμε – είναι οι αξίες που υπερασπιζόμαστε. Να συνεχίσεις να είσαι δίκαιος, παρών και να μην φοβάσαι να αλλάζεις ό,τι σε πληγώνει. Η ελευθερία δεν είναι δεδομένη, είναι ευθύνη».