Οι «Βρικόλακες», το έργο του Χένρικ Ίψεν γράφτηκε το 1881 ως μία κραυγή ενάντια στην υποκρισία και τη διαφθορά. Από το πρώτο του ανέβασμα στη θεατρική σκηνή, συνάντησε πολλές αντιδράσεις για την τολμηρότητά του και τον τρόπο με το οποίο έθιγε τον καθωσπρεπισμό και τις μικροαστικές αντιλήψεις της κοινωνίας και της εκκλησίας. Κατάφερε όμως να επιβληθεί και να θεωρείται σήμερα από τα πιο σημαντικά έργα της παγκόσμιας δραματουργίας.
Στη χώρα μας, οι «Βρικόλακες» σε απόδοση- σκηνοθεσία Αναστασίας Παπαστάθη, επέστρεψαν για τρίτη χρονιά στο Θέατρο Radar, μετά τη μεγάλη αποδοχή που είχαν από θεατές και κριτικούς. Με αφορμή την επιστροφή της παράστασης, η Αναστασία Παπαστάθη μιλάει στο Newsbeast.
– Οι «Βρικόλακες» επιστρέφουν φέτος για τρίτη χρονιά. Όταν πρωτοανεβάσατε την παράσταση περιμένατε ότι το ταξίδι τελικά θα ήταν μακρύ;
Όχι, δεν το περίμενα. Όταν ανεβάζεις μια παράσταση ποτέ δεν ξέρεις ποια θα είναι η διαδρομή της. Αυτό που χρειάζεται να κάνεις είναι να πιστέψεις σε αυτήν, να δώσεις όλο σου τον εαυτό και να δουλέψεις με αφοσίωση. Το γεγονός ότι οι «Βρικόλακες» συνεχίζουν για τρίτο χρόνο οφείλεται κυρίως στη σχέση που δημιούργησε η παράσταση με το κοινό. Και αυτό είναι για μένα το πιο σημαντικό.
– Τι είναι αυτό που σας γοητεύει στον Ίψεν και ειδικά στους «Βρικόλακες», το έργο με το οποίο πήρατε και το «ιψενικό σας βάπτισμα» επί σκηνής;
Με γοητεύει η τόλμη τού να φέρνει στο φως θέματα που παραμένουν ταμπού μέχρι σήμερα. Ο μοναδικός τρόπος που έχει να σκιαγραφεί χαρακτήρες και σχέσεις. Αυτές οι πινελιές της λεπτομέρειας που βάζει και δίνει ζωή στα πρόσωπα των έργων του. Δεν χαρίζεται στους ήρωές του, αλλά ταυτόχρονα δεν τους κρίνει. Στους «Βρικόλακες» κάθε χαρακτήρας είναι και ένα ψυχογράφημα. Είναι γοητευτικό πόσο καλά γνωρίζει την γυναικεία ψυχή και πώς υπερασπίζεται την θέση της γυναίκας.
– Έχετε και τριπλή ιδιότητα στην παράσταση –απόδοση κειμένου, σκηνοθέτρια και πρωταγωνίστρια. Οπότε, θα λέγαμε ότι έχετε μπει ολοκληρωτικά στον ιψενικό κόσμο των «Βρικολάκων»;
Η ευθύνη της απόδοσης του κειμένου με ανάγκασε να μπω πιο βαθιά στο έργο και στη σκέψη του Ίψεν. Στην συνέχεια, η σκηνοθεσία μού έδωσε τη δυνατότητα να δω συνολικά τον κόσμο του έργου και ως ηθοποιός να τον βιώσω μέσα από την προσωπικότητα της Ελένα Άλβινγκ. Είναι τρεις διαφορετικοί δρόμοι που τελικά συναντιούνται στο ίδιο σημείο.
– Και τι ανακαλύψατε που δεν γνωρίζατε, μέσα από αυτή τη διαδικασία;
Ότι ο Ίψεν είναι ανεξάντλητος. Ότι έχει τόσα πολλά επίπεδα το έργο του που όσο περισσότερο το δουλεύεις, τόσο περισσότερο ανοίγεται μπροστά σου. Η έρευνα φέρνει συνεχώς καινούργια στοιχεία που σε καλούν να τα αξιοποιήσεις. Και ίσως είδα πιο καθαρά ότι πίσω από τις μεγάλες κοινωνικές συγκρούσεις του Ίψεν υπάρχει πάντα ο άνθρωπος, με τους ο φόβους του, τις ενοχές του, την ανάγκη του για αγάπη και την επιθυμία του να ελευθερωθεί.
– Ως σκηνοθέτρια, τι είναι αυτό που θέλετε περισσότερο να αναδείξετε στη συγκεκριμένη παράσταση;
Με ενδιέφερε να αναδείξω τη διαχρονικότητα των θεμάτων του έργου και να δημιουργήσω μια σύνδεση με το σημερινό κοινό. Θέλησα να φωτίσω τη σύγκρουση ανάμεσα στην αλήθεια και στην ψευδή εικόνα που κατασκευάζουμε για να είμαστε κοινωνικά αποδεκτοί. Εστίασα κυρίως στην ψυχολογική ανάπτυξη των χαρακτήρων και στην εσωτερική τους πάλη. Επέλεξα ένα σκηνικό τοπίο που αναδεικνύει αυτή τη σύγκρουση, αποτυπώνει τον ψυχολογικό κόσμο των ηρώων και παράλληλα επιτρέπει στον θεατή να μπει σε αυτό τον κόσμο αναγνωρίζοντας κομμάτια της δικής του ζωής.
– Το έργο γράφτηκε το 1881, οπότε εύλογα γεννιέται η απορία: ποια κοινά μπορεί να έχουν αυτές οι δύο εποχές που απέχουν μεταξύ τους σχεδόν ενάμισι αιώνα;
Η κοινωνία έχει αλλάξει, όμως οι μηχανισμοί της υποκρισίας, της διαφθοράς, του φόβου και της ανάγκης για αποδοχή παραμένουν. Στην εποχή του Ίψεν, ο άνθρωπος συχνά θυσίαζε αυτό που πραγματικά ήθελε για χάρη της κοινωνικής ηθικής και του καθήκοντος. Σήμερα, ενώ θεωρητικά έχει περισσότερη ελευθερία, εγκλωβίζεται σε νέα πρότυπα: πρέπει να είναι επιτυχημένος, ευτυχισμένος, παραγωγικός, ελκυστικός, διαρκώς «καλά». Επομένως, καταλήγουμε σε ένα σημείο συνάντησης των δύο εποχών που είναι η καταπίεση των πραγματικών επιθυμιών. Ο φόβος του αποκλεισμού, η αποφυγή της αλήθειας, η δυσκολία να αναλάβουμε την ευθύνη των επιλογών μας κι ένα σωρό άλλα θέματα που θίγει το έργο αποτελούν επίσης σημεία συνάντησης των δυο εποχών.
– Και πού θα το αποδίδατε αυτό; Είναι τελικά στην ίδια τη φύση του ανθρώπου; Όπως, για παράδειγμα, η αγωνία μας να βγάζουμε προς τα έξω μια καλή εικόνα, που ενδεχομένως δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα;
Νομίζω, ότι είναι ένας συνδυασμός της ανθρώπινης φύσης και της κοινωνικής πίεσης. Ο άνθρωπος θέλει να είναι αποδεκτός να ανήκει, να αναγνωρίζεται, να μη νιώθει ότι βρίσκεται στο περιθώριο. Και πολλές φορές, για να το πετύχει αυτό, κατασκευάζει μια εικόνα του εαυτού του που δεν ταυτίζεται με την πραγματικότητα. Πίσω όμως από αυτή την εικόνα μπορεί να υπάρχουν φόβοι, ανασφάλειες και αλήθειες που δεν θέλουμε να φανούν. Ο Ίψεν μάς δείχνει πόσο επικίνδυνο είναι να κρύβουμε την αλήθεια. Γιατί ό,τι αποσιωπούμε δεν παύει να υπάρχει επιστρέφει και επηρεάζει τη ζωή μας.
– Τι χαρακτήρας είναι η Ελένα Άλβινγκ, η ηρωίδα που υποδύεστε; Τι σας ιντριγκάρει περισσότερο σε εκείνη;
Η Eλένα Άλβινγκ είναι πολυδιάστατη προσωπικότητα. Είναι μια γυναίκα που προσπαθεί να απελευθερωθεί από τους περιορισμούς της κοινωνίας και της οικογένειας, αλλά ταυτόχρονα παραμένει δέσμια του παρελθόντος της. Μεγάλωσε σε ένα σπίτι με αυστηρές ηθικές αρχές και προσήλωση στο καθήκον. Αντιμετώπισε έναν γάμο που δεν επέλεξε και παρ’ όλες τις δυσκολίες παρέμεινε όρθια να αγωνίζεται, όχι μόνο για τις προσωπικές της διεκδικήσεις αλλά και ενάντια στις δεσμεύσεις που της επέβαλε η οικογένεια και η κοινωνία. Είναι γοητευτική η ψυχική της αντοχή και η επιμονή της για την αναζήτηση της αλήθειας ακόμη κι όταν αυτή είναι επώδυνη. Ο χαρακτήρας της είναι μια σύνθεση δύναμης και ευθραυστότητας. Για να την ερμηνεύσω χρειάστηκε να ισορροπήσω αυτά τα δύο στοιχεία και να αναδείξω την πολυπλοκότητα του ψυχισμού της. Αυτό ακριβώς είναι που με ιντριγκάρησε.
– Θα μπορούσε η Ελένα Άλβινγκ να είναι μια γυναίκα του 2026;
Ναι θα μπορούσε, παρότι θα ζούσε σε πολύ διαφορετικές κοινωνικές συνθήκες. Είναι μια γυναίκα που εργάστηκε πολύ σκληρά για να ανταποκριθεί στους ρόλους της συζύγου και της μητέρας. Θυσίασε πολλές προσωπικές της επιθυμίες και για χρόνια έβαλε πάνω από τη δική της αλήθεια το καθήκον, την οικογένεια και την κοινωνική εικόνα. Αυτά είναι πολύ σημερινά στοιχεία γιατί και η γυναίκα του 2026, παρά τις κατακτήσεις και τις ελευθερίες της, αγωνίζεται σκληρά προκειμένου να ανταποκριθεί σε πολλαπλούς ρόλους και προσδοκίες. Ακόμα και η ισότητα των δύο φύλων δεν είναι δεδομένη. Η Ελένα όμως, διεκδικεί το δικαίωμα να ορίσει η ίδια τη ζωή της, ακόμη κι αν αυτό έχει κόστος. Αυτή η ανάγκη για προσωπική ελευθερία είναι και σημερινή και διαχρονική.
– Το έργο μιλάει πολύ για το «τι θα πει ο κόσμος». Κακά τα ψέματα, είναι κάτι με το οποίο μεγαλώσαμε, ειδικά όσοι προερχόμαστε από πιο κλειστές κοινωνίες. Πιστεύετε ότι σήμερα, οι νέες γενιές, το κουβαλάνε ακόμα αυτό στον βαθμό που το έχουν οι μεγαλύτερες;
Ίσως όχι με τον ίδιο τρόπο, αλλά δεν νομίζω ότι έχει εξαφανιστεί. Οι νεότερες γενιές έχουν κατακτήσει μεγαλύτερη ελευθερία απέναντι σε πολλές κοινωνικές συμβάσεις, αλλά η ανάγκη της αποδοχής και το «τι θα πει ο κόσμος» εξακολουθεί να υπάρχει, μόνο που έχει αλλάξει μορφή. Τώρα, όλα περνάνε μέσα από ένα κινητό τηλέφωνο. Πόσα likes και views θα πάρουν οι αναρτήσεις τους στα social media. Και αυτό δεν συμβαίνει μόνο στους νέους αλλά και στους μεγάλους. Παλιά μας απασχολούσε τι θα πει ο διπλανός μας, ο κοντινός μας άνθρωπος, τώρα και πάλι μας απασχολεί «τι θα πει ο κόσμος» αλλά ένας άλλος κόσμος μακρινός και ξένος. Αυτή η μετάβαση δηλώνει κατά κάποιο τρόπο την απομάκρυνση από τον εαυτό μας. Οι «Βρικόλακες» μας θυμίζουν ότι η πραγματική ελευθερία έρχεται όταν σταματήσουμε να ζούμε για την επιδοκιμασία των άλλων και στραφούμε στη δική μας αλήθεια.
– Ποιοι είναι οι «Βρικόλακες» για τον Ίψεν;
Είναι όλα όσα κληρονομούμε χωρίς να το συνειδητοποιούμε, όσα είναι βαθιά ριζωμένα μέσα μας που ζωντανεύουν και μας εξουσιάζουν. Είναι οι σκουριασμένες ιδέες, οι παλιές αντιλήψεις, τα τραύματά μας, οι προκαταλήψεις, οι φόβοι, οι ενοχές μας… Οι βρικόλακες για τον Ίψεν δεσμεύουν τον άνθρωπο, καθορίζουν τις επιλογές του και του στερούν την ελευθερία και την χαρά της ζωής.
– Σήμερα, οι «Βρικόλακες» ποιοι είναι;
Δεν έχουν πάψει να υπάρχουν οι βρικόλακες του Ίψεν, αλλά σήμερα εκτός απ’ αυτούς υπάρχουν κι άλλοι βρικόλακες που καταδυναστεύουν την ζωή μας. Αν αξιοποιήσουμε τα σύμβολα του Ίψεν, βρικόλακες είναι ο καπιταλισμός και η υπερκατανάλωση που μάς εγκλωβίζουν σε έναν τρόπο ζωής ο οποίος στερεί το νόημα της ύπαρξης και αποτρέπει την πνευματική μας ολοκλήρωση. Είναι η οικολογική καταστροφή, η εκμετάλλευση του περιβάλλοντος και η αλόγιστη χρήση των πόρων του πλανήτη μας. Τα κοινωνικά δίκτυα, που αντί να φέρνουν τους ανθρώπους πιο κοντά, ενισχύουν την απομόνωση και τον έλεγχο της ζωής τους. Είναι το άγχος που γεννά ο συνεχής αγώνας για την τελειότητα που επιβάλουν τα πρότυπα της εποχής μας και η οικονομική ανασφάλεια που βιώνουμε. Βρικόλακες είναι όλα όσα καθιστούν τον άνθρωπο ανασφαλή και φοβισμένο μέσα σε ένα κλίμα κερδοσκοπίας και ψεύδους.
Τι πρέπει να ξέρεις για την παράσταση
Η Ελένα Άλβινγκ ετοιμάζεται να εγκαινιάσει ένα ορφανοτροφείο προς τιμήν του άσωτου συζύγου της που έχει πεθάνει για να συντηρήσει την καλή εικόνα του λοχαγού Άλβινγκ απέναντι στον γιο της Όσβαλτ Άλβινγκ και απέναντι στην κοινωνία. Πιστεύει ότι έτσι θα σκεπάσει τα μυστικά της οικογένειας και θα κλείσει τους λογαριασμούς με το σκοτεινό παρελθόν του συζύγου της. Όμως οι εξελίξεις και τα γεγονότα την υπερβαίνουν. Πολύ γρήγορα θα έρθει αντιμέτωπη με τον εαυτό της και τις επιλογές της.
Όσο κι αν προσπάθησε να προστατεύσει τον γιο της και να τον κρατήσει μακριά από την καταστροφική επιρροή του πατέρα στάθηκε αδύνατο.
Ο Όσβαλντ επιστρέφει στο σπίτι κουβαλώντας την ασθένεια που έχει κληρονομήσει από τον πατέρα του. Ο πάστορας Μάντερς που έρχεται να εκφωνήσει τον λόγο στα εγκαίνια του ορφανοτροφείου, βρίσκεται αντιμέτωπος με αναπάντεχα γεγονότα στα οποία εμπλέκεται ο ξυλουργός Ένγκστραντ. Και η Ρεγγίνα που βρίσκεται στην υπηρεσία της κας Άλβινγκ καλείται να αντιμετωπίσει την αλήθεια για το παρελθόν της. Τα πρόσωπα του έργου θα αναμετρηθούν μεταξύ τους διεκδικώντας το φως και την χαρά της ζωής, έχοντας να παλέψουν με τις σκουριασμένες ιδέες, με τις παλιές αντιλήψεις, με τα βιώματά τους, με την κληρονομιά των γονιών τους… Με όλα αυτά που ο Ίψεν ονομάζει βρικόλακες.
Απόδοση- Σκηνοθεσία: Αναστασία Παπαστάθη
Σκηνικά- Κοστούμια: Κυριακή Πανούτσου
Μουσική επιμέλεια: Πάνος Φορτούνας
Σχεδιασμός Φωτισμών: Αναστασία Παπαστάθη
Φωτογραφίες: Τζούλια Χατζηκωστάκη
Επικοινωνία: Αντώνης Κοκολάκης
Ερμηνεύουν (αλφαβητικά)
Σοφία Αγγελικοπούλου: Ρεγγίνα
Κώστας Κλάδης: Ένγκστραντ
Αναστασία Παπαστάθη: Κυρία Άλβινγκ
Θοδωρής Σκούρτας: Πάστορας Μάντερς
Νεκτάριος Φαρμάκης: Όσβαλντ Άλβινγκ
Παραστάσεις: Κάθε Παρασκευή και Σάββατο στις 21:00 & Κυριακή στις 19:00
Διάρκεια: 120′ (με διάλειμμα 10΄)
Προπώληση: more.com
Θέατρο RADAR
Πλατεία Αγίου Ιωάννη & Πυθέου 93, Νέος Κόσμος, Αθήνα,
(απέναντι από το Σταθμό Μετρό «Άγιος Ιωάννης»)
